कायनेटिक स्पार्कची कहाणी
वृत्त एकसत्ता न्यूज
संकलन : आकाश भाग्यवंत नायकुडे
अकलूज दिनांक 4/11/2026 :
आज रस्त्यावर नजर टाकली की प्रत्येक प्रकारच्या दुचाकी दिसतात. गिअर असलेल्या मोटारसायकली, आधुनिक स्कूटर, इलेक्ट्रिक गाड्या आणि आकर्षक डिझाइनची नवनवीन मॉडेल्स. पण आजपासून चार दशके मागे गेलो, तर दुचाकींचे जगच वेगळे होते. त्या काळात स्वतःची गाडी असणे ही मोठी गोष्ट होती. घरासमोर सायकल ऐवजी पेट्रोलवर चालणारी मोपेड उभी असली, तरी लोकांचे लक्ष तिच्याकडे जायचे. याच जुन्या वाहनांच्या आठवणीत कायनेटिक स्पार्क या मोपेडचा उल्लेख येतो. हिरवट रंगाची बॉडी, लांब काळी सीट, पुढे हेडलाइट, मागे सामान ठेवण्यासाठी असलेली जागा आणि साधी रचना हे तिच्या दिसण्यातील वैशिष्ट्यपूर्ण भाग होते. आजच्या आधुनिक दुचाकींच्या तुलनेत तिचे रूप साधे वाटेल; पण त्या काळातील गरजा लक्षात घेतल्या, तर अशा वाहनांचे महत्त्व समजते.
*कायनेटिकचा प्रवास*
भारतात १९७० आणि १९८० च्या दशकात कमी खर्चात प्रवास करण्यासाठी मोपेड लोकप्रिय होत होत्या. सायकल चालवण्यासाठी श्रम लागत, तर मोटारसायकल खरेदी करणे आणि तिचा खर्च पेलणे अनेक कुटुंबांना कठीण जात असे. या दोन पर्यायांच्या मधली सोय म्हणून मोपेडकडे पाहिले जात होते. कायनेटिक समूहाने या बाजारात महत्त्वाचे स्थान मिळवले. १९७२ मध्ये लूना बाजारात आली आणि तिने कमी खर्चातील प्रवासाच्या क्षेत्रात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. पुढे कायनेटिकच्या वाहनविश्वात इतर मॉडेल्सचाही समावेश झाला. स्पार्कच्या बुकिंग संदर्भातील जुन्या माहिती पत्रकाचा उल्लेख १९८४ च्या सुमारास आढळतो. मात्र १९८४ हेच स्पार्कच्या प्रत्यक्ष बाजार प्रवेशाचे निश्चित वर्ष होते, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक ठोस कंपनी नोंदी आवश्यक आहेत. बुकिंगच्या माहिती पत्रकाचा संदर्भ आणि प्रत्यक्ष विक्री सुरू झाल्याची तारीख या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
*५,५०० रुपयांची मोपेड*
स्पार्कच्या जुन्या माहिती पत्रकानुसार, महाराष्ट्रात तिची किंमत नोंदणी आणि इतर संबंधित खर्चासह सुमारे ५,५०० रुपये नमूद होती. बुकिंगसाठी ३०० रुपये भरावे लागत होते. हा त्या माहिती पत्रकातील ऐतिहासिक किंमतीचा संदर्भ आहे. प्रत्येक शहरात, प्रत्येक विक्रेत्याकडे किंवा प्रत्येक वर्षी हीच किंमत होती, असे समजू नये. आज ५,५०० रुपये ऐकताना ही रक्कम सहज खर्च करता येईल असे वाटू शकते. पण त्या काळातील कुटुंबांचे उत्पन्न, घरखर्च आणि बचतीची परिस्थिती वेगळी होती. पगारातून घर चालवणे, मुलांचे शिक्षण, किराणा आणि इतर जबाबदाऱ्या सांभाळल्या नंतर वाहनासाठी पैसे जमवावे लागत. अनेक कुटुंबांसाठी मोपेड घेणे म्हणजे दीर्घकाळ नियोजन करून पूर्ण केलेले स्वप्न होते. गाडी घेण्यापूर्वी तिची किंमत किती, पेट्रोल किती लागेल आणि रोजच्या कामासाठी ती किती उपयोगी पडेल, याचा विचार केला जात असे. आज वाहन खरेदीसाठी अनेक आर्थिक पर्याय उपलब्ध आहेत. त्या काळात मात्र स्वतःच्या बचतीतून वाहन घेण्याला विशेष महत्त्व होते.
*बुकिंगचे ३०० रुपये नि गाडीची प्रतीक्षा*
स्पार्कच्या जुन्या माहिती पत्रकात ३०० रुपये बुकिंग रकमेचा उल्लेख आढळतो. आज मोबाइलवरून वाहनांची माहिती मिळते, ऑनलाइन बुकिंग करता येते आणि अनेक ठिकाणी घरपोच वितरणाची सुविधाही आहे. पूर्वी वाहन घेण्याची प्रक्रिया वेगळी होती. विक्रेत्याकडे जाऊन माहिती घेणे, बुकिंग करणे आणि गाडी मिळण्याची वाट पाहणे हा खरेदीचा भाग होता. गाडी बुक केल्या नंतर ती कधी मिळणार, याची उत्सुकता असायची. घरात नवीन वाहन येणार असल्याची बातमी नातेवाइकांना आणि शेजाऱ्यांना सांगितली जायची. मात्र स्पार्कसाठी नेमकी किती प्रतीक्षा करावी लागत होती, याचा सर्व ग्राहकांना लागू होईल असा विश्वसनीय कालावधी उपलब्ध नसल्यामुळे निश्चित दिवस सांगणे योग्य ठरणार नाही.
*मायलेजचा दावा किती होता?*
कायनेटिक स्पार्कच्या जुन्या जाहिराती संदर्भातील चर्चेत प्रतिलिटर ८० किमी पर्यंत मायलेजचा दावा नमूद केला जातो. जुन्या वाहन प्रेमींच्या चर्चेत प्रत्यक्ष वापरातील मायलेज ६० किमी पेक्षा अधिक असल्याचे अनुभवही सांगितले गेले आहेत. मात्र हे अनुभव सर्व गाड्यांसाठी लागू होणारे अधिकृत चाचणी निकाल नाहीत. जाहिरातीत सांगितलेले मायलेज आणि रोजच्या वापरात मिळणारे मायलेज यात फरक असू शकतो. गाडीची देखभाल, इंजिनची स्थिती, रस्त्यांचा प्रकार, प्रवाशाचे वजन आणि चालवण्याची पद्धत यांचा इंधनखर्चावर परिणाम होतो. त्यामुळे प्रत्येक स्पार्कला प्रतिलिटर ८० किमी मायलेज मिळत होते, असे ठामपणे म्हणता येत नाही. तरीही कमी पेट्रोल मध्ये अधिक अंतर पार करण्याची कल्पना त्या काळात मोठे आकर्षण होती. रोज कामावर जाणाऱ्या व्यक्तीला, छोट्या दुकानदाराला किंवा गावातून तालुक्याच्या ठिकाणी येणाऱ्या माणसाला इंधनावरील खर्च कमी ठेवणे महत्त्वाचे होते. वाहनाची किंमत एकदाच भरावी लागत होती; पण पेट्रोलचा खर्च रोजच्या बजेटवर परिणाम करत होता. त्यामुळे मायलेज हा खरेदीच्या निर्णयातील महत्त्वाचा मुद्दा होता.
*मोटारसायकल पेक्षा वेगळी गरज*
मोपेडची लोकप्रियता समजून घेण्यासाठी त्या काळातील दैनंदिन जीवनाचा विचार करावा लागतो. गावातील अनेक लोक सायकलवरून बाजारात जात. नोकरीसाठी रोज ठरावीक अंतर पार करणाऱ्यांनाही सायकल उपयोगी पडत असे. पण उन्हाळा, पाऊस, लांब अंतर आणि वेळेची मर्यादा यांमुळे सायकलने प्रवास करणे प्रत्येक वेळी सोयीचे नसे. मोपेडमुळे कमी श्रमात प्रवास करता येत होता. शेतावर जाणे, बाजारहाट करणे, दुकानासाठी माल आणणे किंवा छोट्या कामांसाठी गावात फिरणे अशा उपयोगांसाठी ती मदत करू शकत होती. अर्थात, प्रत्येक कामासाठी प्रत्येक मोपेड योग्य होतीच असे नाही. तिची क्षमता, वाहून नेता येणारे वजन आणि रस्त्यांची परिस्थिती यानुसार उपयोग ठरत असे. स्पार्क सारखी गाडी ही केवळ तरुणांनी फिरण्यासाठी घेतलेली वस्तू नव्हती. ती रोजच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठीही उपयोगी पडू शकत होती. स्वतःचे वाहन असल्यामुळे दुसऱ्यावर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होणे, वेळ वाचणे आणि आपल्या सोयीनुसार ये-जा करता येणे हे तिचे महत्त्वाचे फायदे होते.
*गाडी घरी आली की आनंदाचा सोहळा*
आज नवीन दुचाकी घेताना अनेक जण शोरूम मध्ये फोटो काढतात, मित्रांना संदेश पाठवतात आणि समाजमाध्यमांवर आनंद व्यक्त करतात. पूर्वीही नवीन गाडी घरी येणे हा आनंदाचा प्रसंग असायचा, फक्त तो साजरा करण्याची पद्धत वेगळी होती. गाडी घरी आणण्यापूर्वी पूजा केली जायची, नारळ फोडला जायचा आणि पेढे वाटले जायचे. शेजारी गाडी पाहायला येत. घरातील लहान मुलांना सीटवर बसण्याची घाई असायची. गाडीचा रंग, किंमत आणि मायलेज याबद्दल चर्चा रंगायची. काहींसाठी ती घरातील पहिली मोटारवर चालणारी गाडी असू शकत होती. अशा आठवणी प्रत्येक कुटुंबाच्या वेगळ्या असतात. कुणाला वडिलांनी घेतलेली पहिली मोपेड आठवत असेल, तर कुणाला मामाच्या गाडीवर बसून केलेला प्रवास. कुणाला गावातील एखाद्या दुकाना समोर उभी असलेली स्पार्क आठवत असेल. वाहनाच्या मॉडेल इतक्याच त्या काळातील माणसांच्या आठवणीही महत्त्वाच्या आहेत.
*देखभाल आणि मेकॅनिकचा आधार*
त्या काळातील वाहनांची देखभाल आजच्या तुलनेत वेगळ्या पद्धतीने होत असे. गाडी सुरू होण्यात अडचण आली, इंजिनचा आवाज बदलला किंवा एखादा भाग खराब झाला, तर स्थानिक मेकॅनिककडे जाणे हा नेहमीचा पर्याय होता. वाहन व्यवस्थित चालावे यासाठी त्याची निगा राखणे आवश्यक होते. जुन्या वाहनांचे सुटे भाग मिळणे, दुरुस्तीचा खर्च आणि मेकॅनिकचा अनुभव यांना महत्त्व होते. एखाद्या गाडीची चांगली देखभाल केली, तर ती दीर्घकाळ वापरता येत असे. उलट दुर्लक्ष केल्यास दुरुस्तीचा खर्च वाढू शकत होता. आजही काही लोक जुन्या दुचाकी जपून ठेवतात. त्यांना गाडी केवळ वापरण्याची वस्तू वाटत नाही. तिच्या प्रत्येक भागाशी एखादी आठवण जोडलेली असते. जुनी गाडी पुन्हा सुरू करण्यासाठी केलेली मेहनतही त्यांच्या दृष्टीने आनंदाचा भाग असतो.
*कायनेटिक स्पार्क बंद का झाली?*
हा प्रश्न महत्त्वाचा आहे; पण त्याचे उत्तर देताना उपलब्ध ऐतिहासिक माहिती आणि अंदाज यात फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कायनेटिक स्पार्कचे उत्पादन नेमक्या कोणत्या वर्षी बंद झाले आणि कंपनीने त्यासाठी कोणते अधिकृत कारण दिले, याची ठोस सार्वजनिक नोंद उपलब्ध संदर्भांतून निश्चित होत नाही. त्यामुळे तिचे उत्पादन एखाद्या विशिष्ट कारणामुळेच बंद झाले, असे सांगणे योग्य ठरणार नाही. तरी त्या काळातील दुचाकी बाजारात झालेले व्यापक बदल समजून घेता येतात. ग्राहकांच्या अपेक्षा बदलत होत्या. मोटारसायकली आणि स्कूटरची अनेक नवीन मॉडेल्स बाजारात येत होती. वाहनांचे डिझाइन, सुविधा, इंजिनची क्षमता आणि देखभालीच्या अपेक्षा बदलत होत्या. उत्पादकांनाही नवीन मॉडेल्स विकसित करणे आणि बदलत्या बाजाराशी जुळवून घेणे आवश्यक होते. याशिवाय वाहन उद्योगात नियम आणि तंत्रज्ञान बदलत गेले. उत्सर्जन विषयक नियम अधिक कठोर होत गेले आणि कंपन्यांना त्यानुसार वाहनात बदल करावे लागले. मात्र या सर्वसाधारण बदलांपैकी कोणत्या गोष्टीचा कायनेटिक स्पार्कच्या उत्पादनावर किती परिणाम झाला, हे सांगण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. मागणी कमी होणे, कंपनीने इतर मॉडेल्सवर लक्ष केंद्रित करणे, उत्पादनाचा खर्च किंवा बाजारातील स्पर्धा ही जुन्या वाहनांचे उत्पादन थांबण्या मागची संभाव्य कारणे असू शकतात. परंतु स्पार्क बाबत कंपनीची अधिकृत नोंद उपलब्ध नसताना यापैकी कोणतेही कारण अंतिम सत्य म्हणून मांडता येत नाही.
*आज मोपेड रस्त्यावर कमी का दिसते?*
एखादे मॉडेल बाजारातून नाहीसे झाल्या नंतरही काही वर्षे त्याच्या गाड्या रस्त्यावर दिसत राहतात. पण काळ जसजसा पुढे जातो, तसतशी जुनी वाहने वापरणाऱ्यांची संख्या कमी होते. वाहनांची झीज होते, सुटे भाग मिळवणे कठीण होऊ शकते आणि दुरुस्तीचा खर्च वाढू शकतो. काही मालक जुनी गाडी वापरणे थांबवतात, तर काही ती भंगारात देतात किंवा जपून ठेवतात. कायनेटिक स्पार्कच्या बाबतीतही आज रस्त्यावर तिची उपस्थिती कमी दिसते. मात्र या निरीक्षणावरून एकट्या स्पार्कची विक्री किती झाली किंवा तिचे उत्पादन कोणत्या वर्षी बंद झाले, हे ठरवता येत नाही. त्यासाठी कंपनीच्या जुन्या विक्री नोंदी, जाहिराती, वितरकांचे अभिलेख आणि वाहन नोंदणीचे तपशील उपयोगी ठरू शकतात.
*जुन्या गाड्यांचे महत्त्व आजही कायम*
आजच्या दुचाकी अधिक आधुनिक आहेत. त्यात नवीन तंत्रज्ञान, सुधारित ब्रेक, अधिक सुविधा आणि विविध प्रकारची इंजिने उपलब्ध आहेत. पण जुन्या वाहनांकडे पाहताना त्यांची तुलना फक्त आजच्या सुविधांशी करणे पुरेसे नाही. त्या काळात ग्राहकांना काय परवडत होते, त्यांच्या प्रवासाच्या गरजा काय होत्या आणि स्वतःचे वाहन मिळवण्यासाठी किती नियोजन करावे लागत होते, हेही पाहावे लागते. कायनेटिक स्पार्कची गोष्ट याच अर्थाने महत्त्वाची आहे. १९८४ च्या सुमारास बुकिंग संदर्भात प्रसिद्ध झालेल्या माहिती पत्रकात ५,५०० रुपयांची किंमत आणि ३०० रुपयांची बुकिंग रक्कम नमूद होती. मायलेज बाबत जाहिरातीतील दावा होता. या तपशिलांमधून त्या काळातील वाहन बाजाराची झलक दिसते. मात्र तिच्या उत्पादनाचा शेवट, एकूण विक्री आणि लोकप्रियतेची अचूक व्याप्ती समजण्यासाठी आणखी ऐतिहासिक पुरावे आवश्यक आहेत. काही गाड्या काळाबरोबर रस्त्यावरून गायब होतात, पण त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी मात्र कायम राहतात. एखाद्या जुन्या छायाचित्रात दिसणारी मोपेड पाहून बालपण आठवते, वडिलांची आठवण येते किंवा गावातील जुन्या रस्त्यांची चित्रे डोळ्यांसमोर उभी राहतात. म्हणूनच जुन्या वाहनांचा इतिहास म्हणजे केवळ कंपनी आणि मॉडेलची माहिती नसून बदलत्या भारतीय जीवनशैलीचीही कहाणी आहे.
तुमच्या घरात किंवा गावात कायनेटिक स्पार्क होती का? तुम्ही ती चालवली होती का? तिचे मायलेज, किंमत किंवा देखभाली बद्दल तुमच्याकडे काही आठवण आहेत का?
योगेश सारंगधर
संकलन : मिलिंद पंडित, कल्याण
0 टिप्पण्या