🍀 रानभाजी - कपाळफोडी 🍀

 

🍀  रानभाजी - कपाळफोडी  🍀

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे 

अकलूज दिनांक 19/8/2026 :

कपाळफोडी या वनस्पतीस कानफुटी, कर्णस्फोटा, फोफांडा अशीही स्थानिक नावे आहेत. भारतात काही ठिकाणी तिला 'तेजोवती' नावाने ओळखले जाते. बियांचा आकार हृदया सारखा असल्याने इंग्रजीत 'हार्ट पी' म्हणतात. फळे फुग्यांसारखी दिसत असल्याने त्याला 'बलून वाईन' म्हणतात. ही वेलवर्गीय वनस्पती असून, पावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात आढळते. ही वर्षायू वेल आहे.

*खोड*- नाजूक, आधारास गुंडाळत वर चढणारे.

*पाने*- संयुक्त, एकाआड एक, कडूलिंबाच्या पानासारखी. देठ लांब, पाने लांबट त्रिकोणी आकाराच्या, वरील बाजूस साधारण टोकदार.

*फुले*- लहान, पांढरी. पाकळ्या चार, दोन लहान, दोन मोठ्या आकाराच्या. 

*फळे*- त्रिकोणी, फुंग्या प्रमाणे हवेने भरलेली.

*बिया*- तीन, काळसर रंगाच्या. बियांच्यावर पांढरा ठिपका. ऑक्‍टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत फूल व फळे येतात.

*मूळ*- मूळ पांढरे, जाड दोऱ्यासारखे. मुळे तिखट व कडवट, तर वास किळसवाणा.

*औषधी गुणधर्म* : ही वनस्पती आमवातावरील उत्तम औषध आहे. आमवातात मुळांचा काढा करून देतात आणि पाने एरंडेल तेलात वाटून सुजलेल्या सांध्यावर बांधतात. काही वेळा पाने वाटून एंरडेल तेलाबरोबर पोटात देतात. यामुळे घाम सुटतो व ताप उतरतो. जुलाब होतात. सांधेदुखी कमी होते. केशसंवर्धनासाठी पानांचा वापर करतात. सांधेसुजीवर पाण्यात किंवा दुधात वाटतात व लेप करतात. यामुळे ठणका कमी होतो व सूज उतरते. कानदुखीत तसेच कानफुटीत कानात घालतात. यामुळे कानदुखी थांबते म्हणून या वनस्पतीला कानफुटी असे नाव आहे.

*भाजीचे औषधी गुणधर्म* : कपाळफोडीच्या पानांची भाजी करतात. जीर्ण आमवातात पानांची भाजी करून खातात. ही भाजी आमवात या संधिवाताच्या प्रकारात गुणकारी आहे. पोट गच्च होणे, मलाविरोध यामुळे अंग जखडल्या सारखे वाटणे अशा विकारात या भाजीचा चांगला गुण येतो. स्त्रियांची मासिक पाळी नियमित होत नसेल, अंगावरून कमी प्रमाणात जात असेल तर या भाजीचा उपयोग होतो. परमा तसेच गुप्तरोगात या भाजीचा उपयोग होतो. पानात अँटिबायोटिक व अँटिपॅरासायटिक तत्त्वे असल्याने जुनाट खोकला, छाती भरणे या विकारात भाजी उपयुक्त आहे.

*पाककृती १*

# साहित्य- कानफुटीची पाने, लसूण, जिरे, तेल, मीठ, हिरवी मिरची.

# कृती- पानं स्वच्छ धुऊन चिरून घ्यावीत. कढईत तेल, जिरे, लसूण यांची फोडणी द्यावी, हिरवी मिरची चिरून फोडणीत घालावी. नंतर चिरलेली भाजी घालून भाजीत मीठ घालून परतून घ्यावी. झाकण ठेवून भाजी मंद गॅसवर शिजवावी.

*पाककृती २*

# साहित्य- पाने, मूगडाळ, तेल, लसूण व ओली मिरची पेस्ट, मोहरी, मीठ.

# कृती- कढईत तेल, मोहरी, लसूण मिरची पेस्ट घालून फोडणी द्यावी. नंतर चिरलेली भाजी भिजवलेली मूगडाळ व मीठ घालून भाजी परतून घ्यावी. मंद आचेवर झाकून भाजी शिजवून घ्यावी.

संदर्भ : विकासपीडिया

संकलन : मिलिंद पंडित, कल्याण