🍀 रानभाजी - रानकेळी 🍀

 

🍀  रानभाजी - रानकेळी  🍀 

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे 

अकलूज दिनांक 21/8/2026 :

डोंगराळ तसेच दुर्गम भागात केळी पेक्षा कमी आकाराची, पण केळी सारखीच दिसणारी रानकेळी दिसतात. आदिवासी भागातील लोक यास ’कवदर’ म्हणतात. या रानकेळी जंगलात अडचणीच्या ठिकाणी, खडकाच्या कपारीत, दरीत उगवतात. रानकेळी दिसायला खूप छोटी केळी आणी आत मध्ये खूप साऱ्या बिया असतात. त्यांची फळे ही केळी पेक्षा छोटी व पिवळ्या रंगाची असतात. यात काळ्या रंगाच्या बिया असतात. 

रानकेळी ह्या खाल्या जातात. त्यात औषधी गुणधर्म असतात. तसेच शरीरात प्रतिकार शक्ती मध्ये वाढ होते. या केळीला तिच्या पूर्ण आयुष्यात एकदाच फळ येते, तीपण ३-४ वर्षा नंतर. फळ आलीत आणी ती पिकली की तिचं आयुष्य संपून जातं. ही केळी खायला इतर केळी सारखी खूप गोड लागत नाही, पण चवील छान लागते. यात असणाऱ्या बिया किडनी स्टोन साठी वापरल्या जातात आणी मुळीचा उपयोग ही केला जातो. जोपर्यंत पावसाळा असतो तोपर्यंत ही हिरवीगर असते, आणी नंतर ती सुप्तावस्तेत जाते. जोपर्यंत या केळी उपलब्ध होतात तोपर्यंत जेवण करण्यासाठी यांच्या पानांचा उपयोग केला जातो. यातून निघालेल्या बिया शेतात कुठेपण टाकल्यात की पुढच्या वर्षी सगळीकडे परत नवीन रोपे तयार होतात.

सह्याद्रितील डोंगरांवर पावसाळ्यात रानकेळी वाढतात. पावसाळ्यानंतर कोरड्या हंगामात ती सुकून जाते, पण मरत नाही. पावसाळा जवळ आला व हवा दमट झाली कि रानकेळीला कोंब येतो व पावसाळ्यात ती वाढते. ठराविक वर्षा नंतर रानकेळीला केळफुल येते. रानकेळीच्या केळफुलाला 'गोगडा' म्हणतात. केळफुलातून बारिक केळ्यांचे लोंगर वाढते. ही केळी खाण्यायोग्य नसतात. या केळ्यात बी मोठी असते. केळफुल व लोंगर आलेली रानकेळी मरून जाते. परंतु, केळ्यातील बी पासून नविन रानकेळी पुढच्या पावसात रुजतात. 

बागायती केळीला बुडाशी नविन फुटवे येतात, तसे फुटवे रानकेळीला येत नाहीत. रानकेळीच्या केळफुलाची भाजी खाण्यायोग्य व रुचकर असते. केळफुल आलेल्या रानकेळीच्या खोडाच्या बुंध्या जवळच्या भागातील गाभा कच्चा खाण्यायोग्य असतो. त्याची भाजीही करता येते. रानकेळीची पाने चांगली मोठी व रसरशीत असतात. ही पाने जेवणासाठी वापरतात. या केळीच्या पानावर वाफाळलेला भात वाढला तर त्यामुळे पान जरासे पोळते व भाताला त्या पानाचा सुरेख स्वाद येतो. 

पानगी तयार करण्यासाठीही रानकेळीचे पान फारच उपयुक्त आहे. तांदुळाचे पीठ दुधात कालवायचे. त्याची घट्ट पेस्ट रानकेळीच्या पानाच्या तुकड्यावर थापायची व त्यावर पानाचा दुसरा तुकडा दाबायचा. नंतर हे प्रकरण तव्यावर मंद आचेवर चांगले भाजायचे. भाकरी-पोळी तव्यावर उलट सुलट फिरवतात तशी पानगीही उलट सुलट फिरवायची. पाने किंचित करपू लागली कि पानगी तयार झाली. पानगीला रानकेळीच्या पानाचा मस्त स्वाद येतो. गरम पानगी सोबत, तुप व फोडणीची खारातील मिरची असेल तर उत्तम बेत.

संकलन : मिलिंद पंडित, कल्याण

*संदर्भ : इंटरनेट