🙇🏻BITS पिलानीच्या बारा बॅचेसमधील अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांवर आणि भगवद्गीतेवर आधारित एक वैज्ञानिक अभ्यास!

 (मूळ इंग्रजीत अग्रेषित झालेला लेख. त्याचा हा मराठी अनुवाद)

🙇🏻BITS पिलानीच्या बारा बॅचेसमधील अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांवर आणि भगवद्गीतेवर आधारित एक वैज्ञानिक अभ्यास! 

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे 

अकलूज दिनांक 20/06/2026 :

हे मला फॉरवर्ड म्हणून मिळाले:

भारताच्या अत्यंत प्रतिष्ठित अभियांत्रिकी महाविद्यालयांपैकी एका ठिकाणी झालेल्या प्रयोगाने शास्त्रज्ञांची भगवद्गीतेकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलून टाकली. 

भारतामध्ये BITS पिलानी नावाचे एक महाविद्यालय आहे, जिथे प्रवेश मिळवणे अनेक आयव्ही लीग विद्यापीठांमध्ये प्रवेश मिळवण्यापेक्षाही अधिक कठीण मानले जाते. तिथल्या अभ्यर्थींना समीकरणे आणि पुराव्यांच्या आधारे विचार करण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

२०१२ ते २०१९ दरम्यान, २,००० पेक्षा जास्त विद्यार्थ्यांनी भगवद्गीतेवरील एका ऐच्छिक (elective) अभ्यासक्रमासाठी स्वतःहून नाव नोंदवले. त्यासाठी कोणावरही कसलीही जबरदस्ती केली गेली नव्हती. परिणाम इतके सातत्यपूर्ण होते की हा त्याचा अभ्यास याच विषयासंबंधी संशोधन करणाऱ्या तज्ज्ञांकडून करण्यात आला आणि त्यासंबंधीचा निबंध अमेरिकेच्या National Library of Medicine च्या PubMed Central ह्या जर्नल वर प्रकाशित झाला.

त्या विद्यार्थ्यांपैकी ३०० जणांनी स्वेच्छेने, गीतेवरील या विशेष अभ्यासक्रमामुळे त्यांच्यात काय बदल झाले ते लिहून दिले. विचारांमध्ये स्पष्टता, दृष्टिकोनात बदल, जीवनातील ताणतणाव हाताळण्याची अधिक चांगली क्षमता, निर्णय घेण्याची अधिक तीक्ष्ण क्षमता त्यांच्यात निर्माण झाली. साधारणपणे ५००० वर्षे जुना ग्रंथ अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांना अशा गोष्टी शिकवू शकेल देईल अशी अपेक्षा असण्याचे कोणतेच कारण नव्हते. पण इथं नेमकं तेच घडलं. एकूण बारा बॅचेसमध्ये आणि सात वर्षांच्या कालावधीत तोच परिणाम पुन्हा पुन्हा दिसून आला. यात विशेष गोष्ट म्हणजे हे विद्यार्थी अतिशय चिकित्सक वृत्तीचे असतात. ते कुठलीही गोष्ट सहजपणे स्वीकारत नाहीत, तरीही बॅच मागून बॅचने तेच सांगितले — त्यांच्यापैकी प्रत्येकाला मनाची एक आंतरिक शांतता मिळाली जी त्यांना लक्ष एकवटून ठेवायला मदत करत होती.

विचार करण्यासाठी अशी एक चौकट (framework) त्यांना त्यांच्या अभ्यासक्रमात इतर कुठेच मिळाली नव्हती. सात वर्षे, स्वतंत्रपणे अनेक चिकित्सक लोक एकाच निष्कर्षापर्यंत पोहोचतात, तेव्हा ती केवळ एक कथा कहाणी राहत नाही. ते एक ठळक उदाहरण बनते. 

बहुतेक लोकांना वाटतं की भगवद्गीता हा धार्मिक ग्रंथ आहे. पण प्रत्यक्षात तसं नाही. तो अशा दोन व्यक्तींमधील संवाद आहे ज्यापैकी एका व्यक्तीच्या मनात प्रचंड वैचारिक गोंधळ आहे जी व्यक्ती भीती आणि चिंतेमुळे अकर्मण्य झाली आहे आणि दुसरी व्यक्ती त्याच्या मनातील वैचारिक गोंधळ दूर करून स्पष्टपणे कसे विचार करायचे ते शिकवते.

कृष्ण अर्जुनाला कशावर विश्वास ठेवायचा ते सांगत नाही. सर्व काही अशक्य वाटत असताना कसे वागायचे यासंबंधी तो अर्जुनाला मार्गदर्शन करतो. हा फरक महत्त्वाचा आहे. तो प्रार्थनापुस्तक आणि कार्यपद्धती (operating manual) यातील फरक आहे.

गीतेमध्ये निष्काम कर्म नावाची एक संकल्पना आहे. म्हणजे पुढे काय होईल याच्या अति विचारात अडकून न पडता आपले काम करणे. हे ऐकायला तत्त्वज्ञानासारखे वाटते, पण लक्षात घ्या की आधुनिक Cognitive Behavioral Therapy (CBT) लोकांना नेमकी हीच गोष्ट शिकवण्याचा प्रयत्न करते. परिणामांपासून अलिप्त राहा. प्रक्रियेवर लक्ष केंद्रित करा. जे आपल्या नियंत्रणात नाही त्यावरच्या प्रतिक्रियेचे व्यवस्थापन करा.

थेरपिस्ट लोकांनी यासाठी शुल्क घेणे सुरू करण्याच्या हजारो वर्षांपूर्वीच गीतेमध्ये हे श्रीकृष्णाने कसलाही मोबदला न घेता अर्जुनाला सांगितले होते!

COVID च्या काळात संशोधकांनी आरोग्यसेवा कर्मचाऱ्यांवर एक क्लिनिकल ट्रायल केली. तणावाने त्रस्त असलेले पहिल्या फळीतील डॉक्टर आणि नर्सेस. एका गटाला भगवद्गीतेतील शिकवणी शिकवली गेली. दुसऱ्या (controled) गटाला नाही. गीता शिकलेल्या गटातील लोकांच्या चिंतेत आकडेवारीनुसार लक्षणीय घट दिसून आली.

आणि मला सर्वात अधिक विचार करायला लावणारी गोष्ट ही होती की हा परिणाम हस्तक्षेप संपल्यानंतर ४५ दिवसांनंतरही कायम होता. बहुतेक तणाव व्यवस्थापन तंत्रे एका आठवड्यातच फिकी पडतात. परंतु गीतेतून मिळालेले तणाव व्यवस्थापन तंत्र मात्र टिकून राहिले.

भगवद्गीता रणांगणावर लिहिली गेली ती एका अशा व्यक्तीसाठी जो त्याच्या आयुष्यातील सर्वात कठीण कालखंडात उभा होता. भगवत गीता मंदिरांसाठी किंवा निवृत्तीच्या काळासाठी लिहिली नव्हती. ती त्या क्षणांसाठी लिहिली गेली होती जेव्हा आपला वैचारिक गोंधळ उडालेला असतो आणि आपल्याला त्या मानसिक गोंधळावर योग्य तो वैचारिक इलाज आवश्यक असतो.  भारतातील २००० अत्यंत प्रखर बुद्धिमत्ता असलेल्या विद्यार्थ्यांना गीतेतील शिकवणुकीचा मनावर झालेला सकारात्मक परिणाम अनुभवाला आला.

खरा प्रश्न फक्त एवढाच आहे की हे सर्व असूनही बहुतेक लोक तरीही भगवद्गीता कधीच का उघडून पाहणार नाहीत?

किती विचित्र विरोधाभास आहे हा! खरं ना!!