देवाची नाही, तर इथे होते राक्षसी ची पूजा! मनालीच्या या गूढ मंदिरामागचे रहस्य....

वृत्त एकसत्ता न्यूज

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे

अकलूज दिनांक 29/04/2026

आपण लहानपणापासून ऐकत आलो आहोत की देवाची पूजा करावी आणि त्यांनी राक्षसांचा नाश करावा. आपल्या संस्कृतीत रामायण, महाभारत यांसारख्या महाकाव्यांमधूनही आपल्याला हेच शिकायला मिळते की शेवटी सत्याचाच आणि देवाचाच विजय होतो आणि असत्याचा म्हणजेच राक्षसी प्रवृत्तीचा अंत होतो. हे सर्व जरी खरे असले, तरी आपल्या भारत वर्षाची संस्कृती आणि इथल्या परंपरा इतक्या विशाल आणि गूढ आहेत की त्या एका विशिष्ट चौकटीत कधीच बांधल्या जाऊ शकत नाहीत. आपल्याच देशात अशीही काही ठिकाणे आहेत जिथे चक्क राक्षसांची अतिशय मनोभावे आणि श्रद्धेने पूजा केली जाते. हे ऐकून सुरुवातीला कोणालाही आश्चर्य वाटेल, पण यामागे दडलेला इतिहास आणि मानवी भावनांचे दर्शन खरोखरच अचंबित करणारे आहे. आज आपण अशाच एका रहस्यमय आणि अद्भुत मंदिराची सफर करणार आहोत, जिथे कोणत्याही देवी-देवतेची नाही, तर चक्क एका राक्षसीची पूजा होते. हे ठिकाण आहे हिमाचल प्रदेशातील अतिशय निसर्गरम्य आणि लोकप्रिय पर्यटन स्थळ मनाली. मनालीला भेट देणारा प्रत्येक पर्यटक या मंदिराला आवर्जून भेट देतो, पण त्यामागचा सखोल इतिहास फार कमी लोकांना माहिती असतो. या मंदिराचे नाव आहे #हिडिंबा #देवी मंदिर.

मनालीच्या घनदाट देवदार वृक्षांच्या जंगलात, ज्याला ढुंगिरी वन असेही म्हटले जाते, तिथे हे अतिशय प्राचीन आणि भव्य लाकडी मंदिर उभे आहे. हिडिंबा देवी ही मुळात एक राक्षसी होती. तिचा जन्म राक्षस कुळात झाला होता आणि ती तिचा भाऊ हिडिंब याच्यासोबत या घनदाट जंगलात राहत होती. #महाभारताच्या कथेनुसार, जेव्हा कौरवांनी लाक्षागृहात पांडवांना जाळून मारण्याचा कट रचला होता, तेव्हा त्यातून सुखरूप बचावल्यानंतर पांडव आणि माता कुंती अनेक दिवस जंगलात गुप्तपणे भटकत होते. याच भटकंतीदरम्यान ते एका रात्री या ढुंगिरी वनात येऊन पोहोचले. प्रवासाच्या थकव्यामुळे माता कुंती आणि इतर चार पांडव झोपी गेले होते, आणि शक्तिशाली भीम त्यांच्या रक्षणासाठी पहारा देत होता. याच जंगलात राहणाऱ्या हिडिंब राक्षसाला माणसांचा वास आला आणि त्याने आपली बहीण हिडिंबा हिला त्या माणसांना मारून आणण्यासाठी पाठवले. पण जेव्हा हिडिंबा तिथे पोहोचली, तेव्हा तिने धिप्पाड आणि अतिशय बलशाली भीमाला पाहिले. भीमाचे ते तेजस्वी आणि शक्तिशाली रूप पाहून हिडिंबा त्याच्यावर पहिल्याच नजरेत भाळली.

आपल्या भावाची आज्ञा विसरून हिडिंबा एका सुंदर स्त्रीचे रूप धारण करून भीमासमोर गेली आणि तिने त्याच्याकडे विवाहाचा प्रस्ताव ठेवला. तिने भीमाला आपल्या भावाच्या क्रूर हेतूबद्दलही सावध केले. जेव्हा हिडिंब तिथे पोहोचला आणि त्याने आपली बहीण एका मानवाच्या प्रेमात पडलेली पाहिली, तेव्हा तो अतिशय संतापला. त्याचा आणि भीमाचा भयंकर युद्ध झाले, ज्यामध्ये भीमाने हिडिंबाचा वध केला. यानंतर हिडिंबाने पुन्हा एकदा माता #कुंती आणि भीमासमोर विवाहाची विनंती केली. तिने वचन दिले की ती राक्षस कुळातील असली तरी ती कोणालाही त्रास देणार नाही आणि एक आदर्श पत्नी म्हणून राहील. माता कुंतीने तिची प्रामाणिक भावना ओळखली आणि एका अटीवर त्यांच्या विवाहाला संमती दिली. ती अट अशी होती की जोपर्यंत हिडिंबाला पुत्रप्राप्ती होत नाही, तोपर्यंतच भीम तिच्यासोबत राहील आणि त्यानंतर तो पुन्हा आपल्या भावांसोबत निघून जाईल.

विवाहानंतर भीम आणि हिडिंबा यांनी काही काळ या जंगलात अतिशय सुखात आणि आनंदात व्यतीत केला. लवकरच हिडिंबाने एका अत्यंत बलशाली आणि मायावी पुत्राला जन्म दिला, ज्याचे नाव घटोत्कच ठेवण्यात आले. मुलाच्या जन्मानंतर ठरलेल्या अटीनुसार भीमाला आपल्या कुटुंबासोबत पुढच्या प्रवासाला जावे लागले. हिडिंबाने अत्यंत जड अंतःकरणाने पण कोणत्याही तक्रारीशिवाय भीमाला निरोप दिला. येथूनच हिडिंबाच्या आयुष्यातील खऱ्या त्यागाला आणि तपश्चर्येला सुरुवात झाली. तिने एकाकी राहून आपल्या मुलाचा, घटोत्कचाचा सांभाळ केला. स्वतः राक्षस कुळात जन्मलेली असूनही तिने घटोत्कचावर कधीही राक्षसी संस्कार होऊ दिले नाहीत. तिने त्याला धर्म, न्याय, भक्ती आणि क्षत्रिय धर्माची शिकवण दिली. याच घटोत्कचाने पुढे महाभारत युद्धात पांडवांच्या बाजूने लढताना आपल्या प्राणांची आहुती दिली आणि कर्णाच्या अमोघ अस्त्रामुळे तो वीरगतीला प्राप्त झाला. आपल्या मुलाचे असे बलिदान पाहणे कोणत्याही आईसाठी किती भयंकर असेल, याची आपण फक्त कल्पनाच करू शकतो.

मुलाच्या मृत्यूनंतर आणि सर्व जबाबदाऱ्या पार पडल्यानंतर हिडिंबाने स्वतःला पूर्णपणे तपश्चर्येत झोकून दिले. याच ढुंगिरी वनात एका मोठ्या खडकावर बसून तिने अनेक वर्षे कठोर तपस्या केली. तिच्या या कठोर साधनेमुळे, निस्वार्थ प्रेमामुळे आणि अफाट त्यागामुळे तिची राक्षसी प्रवृत्ती पूर्णपणे नष्ट झाली आणि तिला एका देवीचे उच्च स्थान प्राप्त झाले. तिच्या या तपश्चर्येच्या तेजामुळे स्थानिक लोक तिला आपली रक्षक देवता मानू लागले. माणसाने केवळ कोणाचा जन्म कुठे झाला हे न पाहता, त्याच्या कर्माला आणि त्यागाला महत्त्व दिले, तर एक राक्षसी देखील साक्षात देवी होऊ शकते, हे इथल्या लोकांनी जगाला दाखवून दिले. आज हिडिंबा देवी ही संपूर्ण कुल्लू खोऱ्याची ग्रामदेवता मानली जाते. इथल्या लोकांची अशी दृढ श्रद्धा आहे की मनालीवर किंवा इथल्या रहिवाशांवर कोणतेही संकट आले, तर हिडिंबा देवीच त्यांचे रक्षण करते.

१५५३ मध्ये महाराज बहादूर सिंह यांनी हिडिंबा देवीच्या या मंदिराची स्थापना केली. हे मंदिर त्याच्या अनोख्या #पॅगोडा शैलीतील स्थापत्यकलेसाठी जगभरात ओळखले जाते. या मंदिराला चार मजली लाकडी छत आहे आणि मंदिराच्या भिंतींवर लाकडात अतिशय सुंदर आणि बारकाईने कोरलेले प्राण्यांचे आणि पौराणिक कथांचे प्रसंग पाहायला मिळतात. विशेष म्हणजे या मंदिराच्या गाभाऱ्यात देवीची कोणतीही मानवी मूर्ती नाही. ज्या खडकावर बसून हिडिंबाने तपश्चर्या केली होती, तोच खडक आणि त्यावर उमटलेल्या देवीच्या पावलांच्या ठशांची इथे अत्यंत श्रद्धेने पूजा केली जाते. पूर्वीच्या काळी इथे प्राण्यांचा बळी देण्याची प्रथा होती, पण आता ती बऱ्याच अंशी कमी झाली आहे. येथील स्थानिक संस्कृतीत हिडिंबा देवीचे स्थान इतके सर्वोच्च आहे की कुल्लूच्या जगप्रसिद्ध दसऱ्यामध्येही तिला मानाचे स्थान दिले जाते. कुल्लू दसऱ्याची सुरुवात हिडिंबा देवीच्या रथाच्या आगमनाशिवाय होऊच शकत नाही, अशी इथली परंपरा आहे.

हिडिंबा देवीची ही संपूर्ण कथा आपल्याला विचार करायला भाग पाडते. आपले हिंदू धर्म आणि संस्कृती किती सहिष्णू आणि विचारशील आहे, हे यातून सिद्ध होते. आपण फक्त कोणाच्या बाह्य रूपावरून किंवा जातीवरून त्याची पारख करत नाही, तर त्याच्या आत दडलेला भाव, त्याचा त्याग आणि त्याचे सत्कर्म याला आपण नेहमीच सर्वोच्च स्थानी ठेवतो. एका राक्षसीने आपल्या प्रामाणिक प्रेमासाठी स्वतःच्या कुळाचा त्याग केला, एकाकीपणाचे दुःख सहन केले, मुलाला सुसंस्कार दिले आणि कठोर तपश्चर्येने स्वतःला सिद्ध केले. म्हणूनच आज हजारो वर्षानंतरही लोक तिच्यासमोर नतमस्तक होतात. हे मंदिर केवळ एक पर्यटन स्थळ नसून, मानवी मूल्यांचा, त्यागाचा आणि एका अनोख्या भक्तीचा जिवंत पुरावा आहे.

@topfans श्री चित्कला विमर्शन पीठम् Shri Chitkala Vimarshna peetham Rajiv Bonde