🔰 कृषी क्षेत्रातील नैसर्गिक योद्धा 💢 सात ठिपक्यांचा ढालकिडा लेडीबर्ड भुंगाः जैविक कीड नियंत्रणातील प्रभावी घटक

 🔰 कृषी क्षेत्रातील नैसर्गिक योद्धा 

💢 सात ठिपक्यांचा ढालकिडा लेडीबर्ड भुंगाः जैविक कीड नियंत्रणातील प्रभावी घटक

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

आकाश भाग्यवंत नायकुडे 

अकलूज दिनांक 20/03/2026 :

कृषी परिसंस्थेमध्ये रासायनिक कीटकनाशकांना पर्याय म्हणून जैविक नियंत्रण पद्धर्तीना वाढते महत्त्व प्राप्त होत आहे. अशा नैसर्गिक भक्षकांमध्ये सात ठिपक्यांचा ढालकिडा भुंगा, शास्त्रीय नाव Coccinella septempunctata, हा अत्यंत प्रभावी आणि व्यापकपणे अभ्यासलेला कीटक मानला जातो. कुल Coccinellidae व गण Coleoptera अंतर्गत येणारा हा भुंगा कृषी क्षेत्रात अॅफिड्ङ्खसारख्या हानिकारक किडींवर नियंत्रण ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतो.

 वर्गीकरण व जागतिक प्रसार 

Coccinella septempunctata ही प्रजाती Coccinella वंशातील असून तिचे सामान्य नाव लेडीबग किंवा लेडी बीटल असे आहे. याच कुलातील आणखी एक प्रजाती Coccinella undecimpunctata ही जुना-जगातील अॅफिड्ङ्खचा भक्षक म्हणून ओळखली जाते. ही प्रजाती मध्य आशिया, उत्तर आफ्रिका, आयसलैंड तसेच युरोपमधील बहुतेक भागांमध्ये नैसर्गिकरीत्या आढळते. विविध हवामानातील अनुकूलतेमुळे या भुंग्यांचा प्रसार व्यापक स्वरूपात झालेला दिसून येतो.

 जीवनचक्र व विकास प्रक्रिया

ढालकिडा भुंगा अंडे, अळी, कोष (प्युपा) आणि प्रौढ अशा चार टप्यांतून विकसित होतो. मादी भंगा सुमारे दोन महिन्यांच्या आयुष्यात 200 ते 300 अंडी घालते. अळ्या कोष अवस्थेत जाण्यापूर्वी चार स्वतंत्र इन्स्टारमधून जातात. दिवसाची लांबी कमी झाल्यास प्रजनन प्रक्रिया थांबते, ज्यास फोटोपीरियड परिणाम म्हणतात. ही प्रजाती प्रामुख्याने प्रौढ अवस्थेत सुरक्षित ठिकाणी हिवाळा काढते. वाढीच्या हंगामात अंड्यापासून प्रौढ अवस्थेपर्यतचा विकास सुमारे सहा आठवड्यांत पूर्ण होतो आणि एका वर्षात पाच पिढ्या निर्माण करण्याची क्षमता या भुंग्यामध्ये आढळते. होते.

 १) प्रौढ भुंगेरे : ढालकिडा चे भुंगेरे आकाराने मध्यम ते लहान असून अर्धगोलाकार असतात. त्यांचा पाठीकडील भाग बाह्यगोलाकार असतो. हे भुंगेरे रंगाने चमकदार असून त्यांच्या पंखावर लाल अथवा पिवळ्या अथवा तपकिरी अथवा काळ्या रंगाचे ठिपके किंवा पट्ट असतात.

 २) अंडी अवस्थाः मादी प्रौढ भुंगेरा पानाच्या खालील बाजूस अंडी घालते. अशी संत्र्यासारखी पिवळसर रंगाची, लंबगोलाकार, एका टोकावर उभी असणारी आणि ओळीत असणारी अंडी निरीक्षण केल्यास आपणास चटकन दिसून येतात. ही अंडी ५ ते ८ दिवसात उबवून त्यातून अळ्या 'बाहेर पडतात.

 ३) अळी अवस्थाः ढालकिडा। लेडी बर्डसची अळी काळसर रंगाची असून मागील बाजूस निमुळती असते. या अळीस सहा पाय असून ती पायाच्या मदतीने माव्याच्या आणि इतर किडीच्या शोधात झाडावर फिरत असते.

 ४) कोष अवस्था: शेतातून फिरत पानावर दिसून येतात. कोष अंडगोलाकार असून मागील बाजूस थोडा निमुळता असतो. या अवस्थेत अळी कोषात पडून असते.

 विस्तृत भक्ष्य श्रेणी 

ढालकिडा भुंगे हे विस्तृत भक्ष्य श्रेणी असलेले महत्त्वाचे भक्षक कीटक आहेत. त्यांचे प्रमुख व सर्वाधिक पसंतीचे भक्ष्य म्हणजे अॅफिस. अळी आणि प्रौढ दोन्ही अवस्था मोठ्या प्रमाणावर मावा कीटकचे भक्षण करतात, ज्यामुळे पिकांवरील कीडसंख्या लक्षणीयरीत्या कमी होते. याशिवाय मावा कीटक, पांढरी माशी, पिठ्या ढेकूण, लाल कोळी, माइङ्ङ्ग यांवरही हे भुंगे उपजीविका करतात. विशेषतः Chilocorus spp. आणि Cryptolaemus montrouzieri प्रजाती बागायती क्षेत्रांमध्ये मऊ स्केल कीटक व मिलीबग्सच्या नियंत्रणासाठी अत्यंत ठरतात. भाजीपाला पिके (कोबी, बटाटा, टोमॅटो, वाटाणा), फळझाडे (सफरचंद, प्लम, पीच, सायट्रस) तसेच फुलझाडांवर (झेंडू, सूर्यफूल) या भुंग्यांची प्रभावी उपस्थिती आढळते. त्यांच्या या भक्ष्य अनुकूलतेमुळे एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) कार्यक्रमांमध्ये त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. 3/6

 आहार वर्तनातील वैशिष्ट्ये

अळी आणि प्रौढ या दोन्ही अवस्था भक्षक असून अळ्यांच्या चौथ्या इन्स्टारमध्ये आहाराचा दर सर्वाधिक असतो. प्रत्येक इन्स्टारसोबत आहाराचे प्रमाण वाढत जाते, जे जलद वाढ व

विकासासाठी आवश्यक असते. प्रौढ भुंगे अळ्यांपेक्षा अधिक भक्ष्य सेवन करतात. विशेषतः मादी भूगे अंडी उत्पादनासाठी आवश्यक ऊर्जेमुळे नरांपेक्षा अधिक आहार घेतात. भक्ष्याच्या घनतेनुसार आहार घेण्याचा दर बदलतो आणि बहुतांश अवस्थांमध्ये "टाइप ॥ कार्यात्मक प्रतिसाद" आढळतो. नैसर्गिक भक्ष्य उपलब्ध असल्यास जगण्याचे प्रमाण, विकासाचा वेग आणि प्रजननक्षमता लक्षणीयरीत्या वाढते.

 आकाररचना व ओळख 

ढालकिडा भुंग्याचे शरीर लहान, अंडाकृती आणि घुमटाकृती असून लांबी साधारणतः 3 ते 10 मि.मी. असते. तेजस्वी लाल, केशरी किंवा पिवळ्या रंगाच्या पंखांवर ठळक काळे ठिपके आढळतात, जे त्यांची सहज ओळख पटवतात. डोके आकाराने लहान असून प्रोनोटमखाली अंशतः लपलेले असते. श्रृंगिका लहान व ग‌द्यासारख्या असतात, तर मुखांग चावण्याच्या प्रकारचे असून भक्षक आहारासाठी अनुकूलित असतात. पुढील पंख कठीण एलायट्रामध्ये रूपांतरित झालेले असून मागील पंख उड्‌डाणासाठी वापरले जातात.

 मोठ्या प्रमाणावर संगोपनाची प्रक्रिया

कषी क्षेत्रातील जैविक नियंत्रणासाठी Coccinella septempunctata चे मोठ्या प्रमाणावर संगोपन केले जाते. या प्रक्रियेमध्ये प्रौढ भुंग्यांचे संकलन, नियंत्रित तापमान व आर्द्रतेमध्ये संगोपन, अॅफिड्‌ङ्ग मावा कीटकचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन, संगोपन पिंज-यऱ्यांमध्ये भुंग्यांची मुक्तता आणि अंडी उत्पादन यांचा समावेश असतो. अंड्यांचे उबवण, अळींचा चार इन्स्टारमधील विकास, कोष अवस्था आणि नव्या प्रौढ भुंग्यांची निर्मिती या टप्यांनंतर त्यांचे संकलन करून शेतात मुक्तता केली जाते किंवा पुढील उत्पादनासाठी वापरले जाते.

 ढालकिडा भुंग्यांचे प्रकार व ओळख (Types of Ladybird Beetles)

1) सात ठिपक्यांचा लेडीबर्ड भुंगा

वैज्ञानिक नाव: Coccinella septempunctata

शरीराचा रंग लाल असतो.

पंखांवर ७ काळे ठिपके असतात.

मुख्यतः मावा (Aphids) खाऊन पिकांचे संरक्षण करतो.

भारतात सर्वाधिक आढळणारा उपयुक्त भक्षक भुंगा.

2) अकरा ठिपक्यांचा लेडीबर्ड भुंगा

वैज्ञानिक नाव: Coccinella undecimpunctata

शरीरावर ११ ठिपके असतात.

मावा आणि इतर मऊ शरीराच्या किडींवर उपजीविका करतो.

भाजीपाला व फळबाग पिकांमध्ये आढळतो.

3) सहा ठिपक्यांचा लेडीबर्ड भुंगा

वैज्ञानिक नाव: Menochilus sexmaculatus

शरीर पिवळसर-नारिंगी रंगाचे असते.

पंखांवर ६ ठिपके असतात.

मावा व इतर किर्डीवर भक्षण करून पिकांचे संरक्षण करतो.

4) लाल लेडीबर्ड भुंगा

वैज्ञानिक नाव: Micraspis discolor

शरीर लाल किंवा केशरी रंगाचे असते.

हा भुंगा मावा तसेच परागकणांवर उपजीविका करतो.

भात आणि इतर पिकांमध्ये आढळतो.

5) मिलीबग नाशक लेडीबर्ड भुंगा

वैज्ञानिक नाव : Cryptolaemus montrouzieri

शरीर गडद तपकिरी रंगाचे असून डोके व छाती नारिंगी रंगाची असते.

मिलीबग किडीच्या नियंत्रणासाठी अत्यंत प्रभावी भक्षक आहे.

जैविक नियंत्रण कार्यक्रमात मोठ्या प्रमाणात वापरला जातो.

 ढालकिड्याचे भुंग्यांचे संवर्धन कसे करावे?

 1) रासायनिक कीटकनाशकांचा कमी वापर करणे 

अति प्रमाणात कीटकनाशकांचा वापर केल्यास उपयुक्त कीटकांसह ढालकिडा भंगेही नष्ट होतात. त्यामुळे शक्यतो जैविक किंवा कमी विषारी कीटकनाशके वापरावीत.

 2)जैविक नियंत्रण पद्धर्तीचा अवलंब करणे 

नीम अर्क, बायोपेस्टिसाइड्स आणि इतर जैविक उपायांचा वापर केल्यास ढालकिडा भुंग्यांना हानी होत नाही.

 3) पीक विविधता राखणे (Crop Diversity) -

शेतामध्ये विविध प्रकारची पिके आणि फुलझाडे लावल्यास ढालकिडा भुंग्यांना अन्न आणि आश्रय मिळतो.

 4) शेतात नैसर्गिक अधिवास टिकवून ठेवणे -

शेताच्या कडेला गवत, झुडपे किंवा फुलझाडे ठेवली तर भुंग्यांना राहण्यासाठी योग्य वातावरण मिळते.

 5) आंतरपीक आणि मिश्रपीक पद्धती वापरणे -

Intercropping व Mixed Cropping मुळे कीटकांचे संतुलन राखले जाते आणि उपयुक्त कीटकांचे प्रमाण वाढते.

 6) जैविक शत्रूचे संरक्षण करणे -

ढालकिडा भुंगा हा नैसर्गिक भक्षक असल्यामुळे त्याला हानी पोहोचवणाऱ्या घटकांपासून संरक्षण करणे आवश्यक आहे.

 7) शेतात कृत्रिम संवर्धन (Augmentation) -

गरज असल्यास प्रयोगशाळेत वाढवलेले लेडीबर्ड भुंगे शेतात सोडून त्यांची संख्या वाढवता येते.

निष्कर्ष 

सात ठिपक्यांचा ढालकिडा भुंगा हा कृषी परिसंस्थेतील एक प्रभावी नैसर्गिक संरक्षक मानला जातो. विस्तृत भक्ष्य श्रेणी, उच्च प्रजननक्षमता आणि अनुकूल जीवनचक्रामुळे तो एकात्मिक कीड व्यवस्थापनामध्ये महत्वपूर्ण स्थान मिळवतो.

रासायनिक कीटकनाशकांवरील अवलंबित्व कमी करून शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करण्यासाठी अशा नैसर्गिक भक्षकांचे संवर्धन व संगोपन ही काळाची गरज असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.