.

 अश्विनी पौर्णिमा 

वृत्त एकसत्ता न्यूज   

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे 

अकलूज दिनांक 26/10/2026 :

 दोन दिवस अर्धी अर्धी तिथी आल्याने काल कोजागिरी पौर्णिमा झाली आणि आज उजाडता ची अश्विनी पोर्णिमा आहे.  ह्या दिवसाला ग्रामीण भागात "आसनी"असेही म्हंटल्या जाते. कोजागरी पौर्णिमा वा आश्विन पोर्णिमा हा एक   भारतीय  संस्कृतीतील महत्त्वाचा दिवस मानला जातो. इंग्रजी दिनदर्शिकेनुसार कोजागरी पौर्णिमा बहुधा सप्टेंबर ते ऑक्टोबर या दरम्यान असते. कृषी संस्कृतीत देखील ह्या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. या पोर्णिमेला  माणिकेथारी (मोती तयार करणारी) असेही संबोधिले जाते.  

     हिंदू मान्यतेनुसार ह्या पौर्णिमेच्या दिवशी साक्षात लक्ष्मीदेवी चंद्रमंडळातून येऊन पृथ्वीवर उतरते आणि मध्यरात्री संस्कृत मध्ये "को जागर्ति" "म्हणजे 'कोण जागत आहे" असे म्हणत मनुष्याचे प्रयत्न पहात पृथ्वीतलावर संचार करीत असते अशी एक धारणा आहे.  कोण जागं आहे ह्या मागे कोणती व्यक्ती ज्ञानासाठी, उत्कर्षासाठी सजग राहून प्रयत्न करतेयं असा मतितार्थ दडलेला आहे.        

   कोजागिरी पौर्णिमेस होणाऱ्या प्राचीन लोकोत्सवाला वात्स्यायनाने कौमुदीजागर व वामन पुराणाने दीपदानजागर म्हटले आहे. बौद्धकाळात हा उत्सव कशा प्रकारे साजरा होत असे, त्याचे वर्णन उन्मादयंती जातकाचा अभ्यास केला असता कळते. ह्या दिवशी बळीराजाची पूजा करावी असे वामन पुराणात सांगितले आहे.            

     ज्याप्रमाणे ह्या पोर्णिमेला धार्मिक भावनांमुळे महत्व आहे त्याचप्रमाणे ह्या दिवसाला खगोलशास्त्रीय दृष्ट्या देखील एक वेगळे महत्त्व आहेच.  ह्या दिवशी चंद्र पृथ्वीच्या  सर्वात जवळ असतो. आश्विन महिन्यात मध्यरात्रीला असणाऱ्या पौर्णिमेलाच कोजागरी पौर्णिमा म्हणतात. तशी मध्यरात्री तिथीनुसार ही पौर्णिमा आली नाही तर दुसऱ्या दिवशीच्या पौर्णिमेला कोजागरी पौर्णिमा समजले जाते. ज्या दिवशी पौर्णिमा पूर्ण होत असेल त्या दिवशी नवान्न पौर्णिमा साजरी केली जाते.   

      या दिवशी करायच्या व्रतात रात्री लक्ष्मीची आणि ऐरावतावर बसलेल्या इंद्राची पूजाही केली जाते. उपोषण, पूजन व जागरण या तीनही अंगांना या व्रतात सारखेच महत्त्व आहे. या व्रतात रात्रीच्या पहिल्या प्रहरी लक्ष्मी व इंद्र ,बळीराजा यांच्या प्रतिमांची पूजा करतात व मग त्यांना पुष्पांजली समर्पित करतात. अशी पूजा झाल्यावर पोहे व नारळाचे पाणी देव - पितरांना  समर्पून व आप्तेष्टांना देऊन स्वतः सेवन करतात. चंद्राला आटीव दुधाचा नैवेद्य दाखवतात. दुसऱ्या दिवशी प्रात:काळी बळीराजा-लक्ष्मीची पूजा करून व सर्वांना भोजन घालून पारणे करतात.

      ब्रह्मपुराणात या व्रताची कृत्ये थोडी निराळी सांगितली आहेत. रस्ते झाडावेत. घरे सुशोभित करावीत. दिवसा उपवास करावा. वास्तूच्या गृहद्वाराजवळ अग्नी प्रज्वलित करून त्याची पूजा करावी. चंद्राची पूजा करून त्याला दूध व खिरीचा नैवेद्य दाखवावा.विविध मंदिरांमध्ये कोजागरी पौर्णिमा पूजा- अर्चना करून साजरी केली जाते. लक्ष्मीची विशेष उपासना केली जाते.

पौराणिक कथांनुसार शरद पौर्णिमेच्या दिवशी माता लक्ष्मीचा जन्मदिवस मानला जातो, ज्या दिवशी ती समुद्र मंथनातून प्रकट झाली होती. कोजागरी पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र आपल्या संपूर्ण 16 कलांमध्ये असतो. चंद्राची किरणं विशेष अमृतमयी गुणांनी युक्त असतात.श्रीकृष्ण 16  कलांचे अवतार मानले जातात.  द्वापार युगात वृंदावनमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी त्यांच्या  गोपिकांसमवेत रात्री रासक्रीडा केली होती. वृंदावनात निधिवनात आजही श्रीकृष्ण आणि गोपिका रासलीला रचतात अशी मान्यता आहे.त्या विशेष प्रसंगाचे स्मरण म्हणून वैष्णव  संप्रदायाचे भक्त रासोत्सव साजरा करतात. श्रीकृष्ण आणि राधाची विशेष उपासना केली जाते.     

    या दिवशी दूध आटवून त्यात केशर,पिस्ते, बदाम, चारोळी, वेलदोडे, जायफळ, साखर वगैरे गोष्टी घालून, लक्ष्मीदेवीला नैवेद्य दाखविला जातो. दुधात मध्यरात्री पूर्ण चंद्राची  किरणे पडू देतात आणि मग ते दूध प्राशन केले जाते. उत्तररात्रीपर्यंत जागरण केले जाते. या दिवशी प्रत्येक कुटुंबातील ज्येष्ठ अपत्याला ओवाळून त्याची किंवा तिची 'आश्विनी' साजरी करतात. 

     ह्या दिवशी भुलाबाई म्हणजेच भोडल्यांची गाणी आणि खिरापत ह्याची पण खूप धमाल असते. भुलाबाई ची गाणी,खेळ आणि नंतर स्वादिष्ट, रुचकर खिरापत ह्याची ह्यादिवशी चंगळ असते. कोजागिरीच्या गेटटुगेदरचं म्हणजेच एकत्रीकरणाचं पण महत्त्व ह्या दिवशी असतचं. मस्त चंद्रप्रकाश, पिठूर चांदणं सगळ्या आसमंतात पसरलेलं असतं. त्याच्या सानिध्यात भाजलेल्या वा उकडलेल्या भुईमुगाच्या शेंगा, चटपटीत भेळ, गरमागरम भजी आणि मस्त तंद्री लागेल असं चंद्राच्या प्रकाशातील केसर, वेलदोडा,चारोळी,जायफळ आणि सुकामेवा ह्यांनी युक्त असलेलं आटीव दूध असलं की ब्रम्हानंदी टाळी लागलीच म्हणून समजा.        

    कृषी संस्कृतीमध्ये या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे.शेतकरी वर्गामध्ये हा दिवस मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. ग्रामीण भागात विशेषतः हा समारंभ साजरी करण्याची ही प्रथा दिसून येते.

 निसर्गाबद्दल वाटणाऱ्या कृतज्ञतेने कोकणात नवान्न पौर्णिमा साजरी करण्याची प्रथा आहे.  या दिवशी बाजारात भाताच्या लोंब्या, कुरडूची फुले, नाचणी, वरी आणि झेंडूची फुले खरेदी करण्यासाठी मोठी गर्दी होते.  

     या दिवशी घरांघरांत नवीन धान्य आलेले असते. भात, नाचणी, वरी आदी प्रकारच्या धान्याची एकप्रकारे पूजा करण्याचा दिवस म्हणजे नवान्न पौर्णिमा. या दिवशी नवीन तांदळाचा भात, खीर करण्याची प्रथा आहे. पक्वान्न म्हणून नवीन तांदळाच्या पिठाचे पातोळेही केले जातात,घरासमोर लावलेल्या तरतऱ्हेच्या भाज्या नवान्न पौर्णिमेला महत्त्वाच्या ठरतात. तेव्हा नवीन धान्य, भाज्या यांची रेलचेल असते. हे सर्व म्हणजे शेतकऱ्यांची लक्ष्मी असते. यासाठी नवान्न पौर्णिमेला लक्ष्मीच्या स्वागतासाठी घरासमोर रांगोळ्या काढतात. मुख्य प्रवेशद्वारावर व घरातील महत्त्वाच्या वस्तूंवर नवी बांधतात. नवी म्हणजे आंब्याच्या पानात भात, वरी, नाचणी यांच्या लोंबी, तसेच कुरडू व झेंडूची फुले एकत्र करून बांधलेली जुडी, गुढीसारखी.     

    दमा किंवा अस्थमा यासारख्या आजारांच्यावरील औषधे खिरीमध्ये मिसळून कोजागरीच्या रात्री चंद्राच्या प्रकाशात ठेवली जाते. चंद्राचे किरण या खिरीवर पडल्याने त्याचा गुणधर्म बदलतो आणि अशी खीर आजारी व्यक्तीला दिल्यास तिला आराम मिळतो असे मानले जाते. 

    भारतातील विविध वांशिक जनजाती कोजागरी साजरी करतात. या रात्री होजागरी नृत्य केले जाते. मायलोमा आणि खोलोमा या देवतांची पूजा या रात्री केली जाते. मायलोमा ही भात शेतीची रक्षण करणारी देवता मानली जाते. लक्ष्मी पूजेशी साम्य असणारी हे परंपरा आहे.    

     ह्या दिवशी आग्रा येथील ताजमहाल  पाहण्याची खास संधी पर्यटकांना उपलब्ध करून दिली जाते. त्यासाठी विशेष दरही आकारला जातो. 

       भारत हा वैविध्यपूर्ण संस्कृतीने नटलेला असल्यामुळे ही कोजागरी पोर्णिमा वेगवेगळ्या प्रांतात थोडी वेगवेगळ्या पद्धतींनी साजरी केल्या जाते. गुजरात मध्ये  रास व गरबा खेळून 'शरद पुनम' नावाने साजरी केली जाते तर मिथिलेमध्ये ह्या रात्री कोजागरहा ही पूजा केली जाते.  या निमित्ताने नव्याने लग्न झालेल्या मुलीच्या घरून तिच्या सासरी जावयासाठी भेटवस्तू पाठविण्याची विशेष पद्धत प्रचलित आहे. हिमाचल प्रदेशात या निमित्ताने जत्रा भरते. तर राजस्थानी स्त्रिया या दिवशी शुभ्र वस्त्र नेसून चांदीचे दागिने घालतात. धार्मिक वृत्तीचे राजपूत या रात्री चंद्राची पूजा करून शेतकऱ्यांना शर्करायुक्त दूध देतात. हरियाणात  आश्विन पौर्णिमेला दुधाची खीर बनवून ती रात्री चांदण्यात ठेवतात व सकाळी खातात आणि 

ओडिशामध्ये शरद पौर्णिमेला "कुमार पोर्णिमा"  असे म्हणतात.  या दिवशी गजलक्ष्मी देवीची पूजा करतात. या दिवशी देवीच्या पूजेबरोबरच जोडीने चंद्र आणि सूर्य यांचीही पूजा केली जाते.कोजागरी पौर्णिमेला बंगाली लोक 'लोख्खी पुजो' असे म्हणतात. या दिवशीच्या  लोख्खी पूजेमध्ये बंगाली लोक शहाळी वा ताजे नारळ वापरतात.नारळात साखर,दूध, तूप आणि सुकामेवा घालून केलेला विशेष गोड पदार्थ या दिवशी कमळात बसलेल्या लक्ष्मीला अर्पण केला जातो. तांब्याचा कलश किंवा मातीच्या कुंभावर आणि शहाळ्यावर बंगाली लोकं हिंदु स्वस्तिक चिन्ह मधल्या बोटाने आणि ओल्या लाल शेंदुराने काढतात या दिवशी शंख व कमळाच्या फुलाबरोबर श्रीलक्ष्मीनारायणाची  पूजा करतात. बनारस येथे ह्या दिवशी वैष्णव संप्रदायाचे भक्त सोहळा साजरा करतात.        

   खरचं असे सणसमारंभ आनंदाची निर्मिती करुन चैतन्याची उधळण करतात हे नक्की.

कल्याणी  बापट (केळकर)

9604947256

बडनेरा, अमरावती

===================