सतत चिंता व चिडचिड होते? आतड्यांतील बॅक्टेरिया मेंटल हेल्थवर काय परिणाम करतात? आतडे व मेंदूचा संबंध काय? आतडे साफ करणारे उपाय

वृत्त एकसत्ता न्यूज

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे

अकलूज दिनांक 15/9/2026

आतडे आणि मेंदू यांच्यात सतत संवाद सुरू असतो आणि या परस्परसंबंधाला Gut-Brain Connection किंवा Gut-Brain Axis म्हटले जाते. ताणतणावामुळे पचनाच्या समस्या वाढू शकतात, तर दीर्घकाळ पोटाच्या त्रासामुळे मनःस्थितीवर परिणाम होऊ शकतो. आहार, फायबर, झोप आणि जीवनशैली आतड्यांच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाची आहे. मात्र, प्रोबायोटिक्स किंवा ‘Gut Healing’ हे चिंता-नैराश्यावरील उपचारांचे पर्याय नाहीत. या संबंधामागचे विज्ञान आणि गैरसमज जाणून घ्या.

"गट-ब्रेन कनेक्शन" (Gut-brain connection) म्हणजेच आतडे आणि मेंदूचा परस्परसंबंध हा सध्या जरी एक ट्रेंडसारखा वाटत असला, तर पचनसंस्था आणि मेंदू यांच्यातील हा थेट संवाद अत्यंत वास्तविक आणि शास्त्रीयदृष्ट्या सिद्ध झालेला आहे. परंतु, या विषयाकडे पाहत असताना "फक्त पचन संस्था किंवा आतड्यांचे आरोग्य सुधारल्याने चिंता किंवा नैराश्य आपोआप पूर्णपणे बरे होईल" असा अतिशय सोपा आणि एकांगी निष्कर्ष काढणे वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. मानवी शरीरात पचनसंस्था आणि मेंदू एकमेकांशी अत्यंत गुंतागुंतीच्या मार्गांनी जोडलेले आहेत. या दोन महत्त्वाच्या अवयवांमध्ये सातत्याने संवाद चालू असतो, ज्याचा थेट परिणाम आपल्या शारीरिक आणि मानसिक स्थितीवर पडत असतो. म्हणूनच मानसिक आरोग्य आणि पोटाचे आरोग्य या दोन्ही घटकांकडे एकाच वेळी संतुलित दृष्टिकोनातून पाहणे गरजेचे असते.

*आतडे आणि मेंदूमधील जैविक संवादाचे मुख्य मार्ग*

आपले आतडे आणि मेंदू प्रामुख्याने चेतातंतू संस्था, रोगप्रतिकारकशक्ती, हार्मोन्स आणि आतड्यात राहणाऱ्या सूक्ष्मजंतूंनी (Gut microoganisms) तयार केलेल्या रसायनांद्वारे एकमेकांशी संवाद साधण्यात. या संवादातील सर्वात महत्त्वाचा मार्ग म्हणजे 'वेंगर्स नर्व्ह (Vagus nerve) ही मुख्य मज्जातंतू वाहिनी होय, जी मेंदूला थेट पचनसंस्थेशी जोडते. याव्यतिरिक्त, आपल्या आतड्यात असणारे अब्जावधी सूक्ष्मजंतू (Gat microbime) शरीरातील चयापचय आणि प्रतिकारशक्ती प्रक्रियांवर मोठा प्रभाव पाडतात. हे सूक्ष्मजंतू असे काही घटक तयार करतात जे मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर आणि मनःस्थितीवर परिणाम करू शकतात. त्यामुळे आतड्यांमधील जैविक पर्यावरण हे मेंदूच्या आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा दुवा मानले जाते.

*दोन्ही बाजूंनी होणारा परस्पर परिणाम*

आतडे आणि मेंदूमधील हा संबंध केवळ एका बाजूने काम करत नसून तो दोन्ही बाजूंनी सक्रिय असतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती प्रचंड मानसिक ताण किंवा चिंतेखाली असते, तेव्हा त्याचा थेट परिणाम पचनसंस्थेवर होतो. यांच्यामुळे आतड्याची नैसर्गिक हालचाल मंदावते किंवा बिघडणे, ज्यामुळे पोट फुगणे, पोटात अस्वस्थता जाणवते, जुलाब होणे किंवा बध्दकोष्ठता यांसारखी लक्षणे दिसू लागतात. दुसऱ्या बाजूला, जर एखाद्या व्यक्तीला पचनसंस्थेचे जुने किंवा तीव्र आजार असतील, तर त्या त्रासामुळे तिची झोप उडणे, चिडचिड होणे, मनःस्थिती बिघडते आणि एकंदरीत जीवनमानाचा दर्जा खालावत एक असे मानसिक परिणाम दिसून येतात.

*आतड्याच्या आरोग्यासाठी आहाराची भूमिका*

आहार हा आतड्यामधील सूक्ष्मजंतूंची विविधता आणि आरोग्य टिकवून ठेवण्याचं अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतो. फायबरयुक्त (तंतूमय) अन्नपदार्थ, विविध प्रकारच्या भाज्यां, फळे, कडधान्ये आणि पूर्ण धान्यांनी युक्त असलेला संतुलित आहार आतड्याच्या मायक्रोबायोसाठी पोषक ठरतो.‌ तसेच आंबवलेले पदार्थ देखील बहुतांश लोकांसाठी पचन आरोग्य सुधारण्यास मदत करतात. याउलट, आहारातून फायबर पूर्णपणे गायब असणे आणि अति-प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांचा भरपूर प्रमाणात समावेश असते हे आतड्याच्या आरोग्यासाठी आणि पर्यायाने एकूण शरीरासाठी हानिकारक ठरू शकते.

*प्रोबायोटिक्स आणि "गट हिलिंग" बाबांचे वास्तव व गैरसमज*

आजकाल बाजारपेठेत मिळणारे प्रोबायोटिक्स किंवा आतडे बरे करण्याचें दावे याविषयी वापरल्या जाणाऱ्या भाषेबाबत अत्यंत काळजीपूर्वक विचार करणे आवश्यक आहे. प्रत्येक पचनाच्या किंवा मानसिक समस्येवर काम करेल अशी कोणतीही एकच विशिष्ट 'प्रोबायोटिक स्ट्रेन' किंवा जादूचे अन्न अस्तित्वात नाही. वैज्ञानिक पुरावे हे प्रत्येक आजार आणि व्यक्तीनुसार वेगवेगळे असतात. सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे, बाजारात मिळणारे प्रोबायोटिक सप्लिमेंट्स हे मानसिकठ आरोग्याच्या किंवा वैद्यकीय उपचारांच्या ऐवजी पर्याय म्हणून कधीही वापरले जाऊ शकत नाहीत.

*मानसिक आणि पचनाच्या आरोग्यावर उपचारांचा योग्य दृष्टिकोन*

जर एखाद्या व्यक्तीला सातत्याने तीव्र चिंता, नैराश्य, झोपेच्या समस्या किंवा पोटाचे विकार त्रास देत असतील, तर आरोग्याच्या दोन्ही बाजूंचे लक्ष देणे आवश्यक आहे. पचनसंस्थेच्या विकारांवर योग्य वैद्यकीय उपचार केल्यास रुग्णाच्या जीवनमानाचा दर्जा सुधारतो, तर दुसऱ्या बाजूला ताणतणाव आणि मानसिक आरोग्यावरही काम केल्यास लक्षणीय सुधारणा होते. त्यामुळे 'गट-ब्रेंज्ञॲक्सिस'कडे एकांगी मार्ग म्हणून न पाहता दोन मार्गांचा संवाद म्हणून पाहिले पाहिजे. संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि योग्य वैद्यकीय उपचारांद्वारे पचनसंस्थेला पाठबळ देणे उत्तम आरोग्यासाठी फायदेशीर ठरते, परंतु मानसिक किंवा शारीरिक आजार असताना हे उपाय मुळ वैद्यकीय उपचारांना पूरक असावेत, त्यांचा पर्याय नव्हे.

प्रतीक्षा सुनील मोरे

संकलन : यशवंत वाघ

************************