राष्ट्राचा पहिला स्वप्नकार.... पंडित जवाहरलाल नेहरू !

 राष्ट्राचा पहिला स्वप्नकार....

पंडित जवाहरलाल नेहरू !

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे 

अकलूज दिनांक 26/9/2026 :

एका राष्ट्राचा पहिला स्वप्नकार. एका उद्ध्वस्त देशाचा पहिला शिल्पकार. एका जखमी संस्कृतीचा पहिला आधुनिक वैद्य. १९४७. भारत स्वतंत्र झाला. पण तो विजयी नव्हता. तो रक्तबंबाळ होता. फाळणीच्या आगीत भाजलेला. मानवतेच्या किंकाळ्यांनी विदीर्ण झालेला.

रेल्वेगाड्या येत होत्या. रस्ते भरले होते निर्वासितांनी. आई हरवलेली. मुलं हरवलेली. घरं जळालेली. विश्वास तुटलेला. हा देश नेहरूंना वारशाने मिळाला नव्हता. हा देश त्यांना अवशेषांत मिळाला होता. दोनशे वर्षांच्या वसाहतवादी लुटीने. भारताची आर्थिक मज्जाच शोषून घेतली होती. कारखाने नगण्य. उद्योग अशक्त. शेती मोडकळीस आलेली. दुष्काळ सततचा. भूक सर्वव्यापी. रोग अनावर. आयुर्मर्यादा तीस वर्षांच्या आसपास. साक्षरता लाजिरवाणी. लोकशाही? राष्ट्रीय पातळीवर तिचा अनुभवच नव्हता.

शेकडो संस्थानं होती. तुकडे तुकडे भारताचे. भीती होती. देश फुटेल. लष्कर सत्ता घेईल. धर्मांधता देश गिळंकृत करेल. भारत गृहयुद्धात कोसळेल. अशा वेळी नेहरूंनी 'सिंहासन' नाही स्वीकारले. जबाबदारी स्वीकारली. अराजकातून राष्ट्र उभं करण्याची. त्यांनी संसद उभी केली. सामंजस्य संस्कृती उभी केली. निवडणुका रुजवल्या. घटना जपली. न्यायालयांना स्वातंत्र्य दिलं. लष्कराला नागरी सत्तेखाली ठेवलं.

आज अनेकांना हे साधं वाटतं. कारण ते टिकून आहे. पण त्या काळात ते चमत्कारासारखं होतं. आशिया, आफ्रिका, लॅटिन अमेरिका. अनेक नवस्वतंत्र देश हुकूमशाहीत कोसळले. लष्करी बंडात हरवले. लोकशाही गुदमरली. भारत टिकला. मतपेटी टिकली. घटना टिकली. कारण नेहरूंनी व्यक्तिपूजेपेक्षा संस्था मोठ्या ठेवल्या. त्यांनी धर्मराज्याचा मार्ग नाकारला. धर्मनिरपेक्षतेचा मार्ग स्वीकारला. कारण फाळणीच्या जखमा त्यांनी जवळून पाहिल्या होत्या.

त्यांनी विज्ञानाला राष्ट्रधर्म मानलं, अंधश्रद्धेला नाही. विवेकाला मान दिला. वैज्ञानिक दृष्टिकोनाला प्रतिष्ठा दिली. मग उभ्या राहिल्या संस्था; Indian Institutes of Technology, All India Institute of Medical Sciences,  Council of Scientific and Industrial Research, Atomic Energy Commission.

तेव्हा भारत गरीब होता. पण नेहरूंची दृष्टी गरीब नव्हती. त्यांनी धरणं उभारली. वीज प्रकल्प उभे केले. स्टील कारखाने निर्माण केले. अभियांत्रिकी उद्योग रुजवले. ते म्हणाले; ही आधुनिक भारताची मंदिरे आहेत. त्या काळी अनेकांनी उपहास केला. आज त्याच पायाभूत सुविधांवर भारताची अर्थव्यवस्था उभी आहे. होमी जे. भाभा आणि विक्रम साराभाई यांच्या सारख्या वैज्ञानिकांना त्यांनी पाठबळ दिलं. त्यातून पुढे

अणुऊर्जा कार्यक्रम उभा राहिला. अंतराळ कार्यक्रम उभा राहिला.

ते फक्त राजकारणी नव्हते. ते भविष्याचे वास्तुविशारद होते. हो. त्यांच्यावर टीका झाली. होते अपयशही. चीन बरोबरचे युद्ध हा मोठा धक्का होता. काश्मीर धोरणावर प्रश्न उपस्थित झाले. परवाना परमिट अर्थव्यवस्थेवर टीका झाली. नोकरशाही फुगली. कृषीक्रांती उशिरा आली. इतिहासात देव नसतात. मानव असतात. मर्यादा असतात. चुका असतात. पण न्याय करायचा असेल, तर संदर्भ विसरून चालत नाही.

नेहरूंना तयार राष्ट्र मिळालं नव्हतं. त्यांना तुटलेला भूभाग मिळाला होता. भुकेला समाज मिळाला होता. रक्तरंजित वर्तमान मिळालं होतं. आणि अनिश्चित भविष्य. त्या भग्नावशेषांतून त्यांनी आधुनिक भारताचा सांगाडा उभा केला. आजचा भारत, त्याची संसद. त्याची न्यायसंस्था. त्याची वैज्ञानिक परंपरा. त्याचे तंत्रज्ञान शिक्षण. त्याचे सार्वजनिक उद्योग. त्याची लोकशाही. त्याची घटनात्मक चौकट, या सर्वांच्या पायाभरणीत नेहरूंचा घाम आहे.

नेहरूंची चिंता आहे. नेहरूंची दूरदृष्टी आहे. मृत्यूदिन हा केवळ स्मरणाचा दिवस नसतो. तो प्रामाणिक मूल्यमापनाचा दिवस असतो. आणि म्हणूनच, पंडित जवाहरलाल नेहरूंचे मूल्यांकन फक्त त्यांच्या चुका मोजून होऊ शकत नाही. ते करावं लागतं. त्या जळालेल्या, विस्कटलेल्या, जखमी भारताकडे पाहून. जो त्यांनी १९४७ मध्ये स्वीकारला होता. कारण काही नेते सत्ता चालवतात. काही नेते राष्ट्र घडवतात. नेहरू दुसऱ्या प्रकारातले होते.

महेश झगडे

निवृत्त आयएएस अधिकारी

🍁 🍁 🍁