आज तिचाही जन्मदिवस आहे…

 

आज तिचाही जन्मदिवस आहे… 

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे 

अकलूज दिनांक 5/9/2026 :

आज सगळीकडे कृष्णजन्माचा उत्सव आहे. मंदिरांमध्ये पाळणे सजले आहेत, कान्हाच्या जन्माची वाट पाहिली जात आहे, मध्यरात्रीच्या त्या क्षणाची आठवण पुन्हा एकदा जागी झाली आहे. देवकीच्या कारागृहातील वेदना, वसुदेवांच्या हातातला नवजात कृष्ण, यमुनेचा प्रवाह, गोकुळातली निद्रिस्त रात्र आणि यशोदेच्या अंगणात पोहोचलेला कान्हा… कृष्णजन्माची ही कथा आपल्याला माहीत आहे. वर्षानुवर्षे आपण ती प्रेमाने ऐकतो, सांगतो आणि साजरी करतो. पण आज या उत्सवात माझ्या मनात एक वेगळाच प्रश्न उभा राहिला आहे.

*त्या रात्री फक्त कृष्णाचा जन्म झाला होता का?*

त्या रात्री आणखी एक बालिका जन्माला आली होती.

आज कृष्णाच्या जन्माचा पाळणा सगळीकडे हलत आहे. पण तिच्यासाठी कोणता पाळणा सजला आहे? कृष्णाच्या जन्माच्या आनंदात जग जागं राहतं, पण त्या रात्री जन्मलेल्या त्या मुलीची आठवण किती जणांना होते? कृष्णाचा जन्म हा उत्सव झाला; पण त्याच नियतीच्या एका महत्त्वाच्या क्षणी जन्मलेल्या त्या बालिकेचा जन्म मात्र कृष्णकथेच्या एका वाक्यात येऊन संपला.

*ती होती...योगमाया.*

कृष्णाच्या जन्मकथेत तिची ओळख अनेकदा इतकीच सांगितली जाते की वसुदेवांनी कृष्णाला गोकुळात नेले आणि यशोदेच्या नवजात कन्येशी त्याची अदलाबदल केली. कृष्ण सुरक्षितपणे गोकुळात राहिला आणि ती बालिका वसुदेवांच्या हातात मथुरेच्या कारागृहात आली. एवढं सांगितलं की कथा पुढे सरकते. पण माझं मन तिथेच थांबतं. कारण ही कथा पुढे सरकण्यापूर्वी त्या बालिकेकडे एकदा तरी वळून पाहावंसं वाटतं.

ती फक्त अदलाबदलीसाठी जन्मली होती का?

ती फक्त कृष्णाला वाचवण्यासाठी त्या रात्री आली होती का?

की आपण तिच्याकडे पाहतानाच चूक केली?

कारण आपण तिला कृष्णाच्या संदर्भाने ओळखलं. तिचं अस्तित्व कृष्णाच्या कथेत शोधलं. तिच्या जन्माचा अर्थ कृष्णाच्या सुरक्षिततेपुरता मर्यादित केला. जणू तिची स्वतःची काही ओळखच नव्हती. जणू ती त्या कथेतली एक घटना होती...एक बालिका आली, तिची अदलाबदल झाली आणि कृष्णाची कथा पुढे गेली.

पण ती फक्त एक बालिका नव्हती.

ती स्वतः *योगमाया* होती.

भागवत परंपरेत योगमाया ही दैवी शक्ती म्हणून कृष्णाच्या अवतारकार्याशी संबंधित आहे. यशोदेच्या कन्येच्या रूपाने तिचा जन्म होतो आणि वसुदेवांच्या हातून कृष्णाशी तिची अदलाबदल होते. कंस जेव्हा त्या बालिकेला मारण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा ती त्याच्या हातातून सुटून आपलं दैवी स्वरूप प्रकट करते आणि कंसाला सांगते की ज्याच्यापासून तो भयभीत आहे, तो त्याचा संहार करणारा आधीच अन्यत्र जन्माला आला आहे.

म्हणूनच मला आज त्या रात्रीकडे पुन्हा एकदा वेगळ्या नजरेने पाहावंसं वाटतं.

त्या रात्री *कृष्णाचा जन्म झाला.*

आणि त्याच वेळी *शक्तीचाही जन्म झाला.*

एकाला जगाने पाळण्यात झुलवलं.

दुसरीने स्वतःचं रूप प्रकट करून आकाशाकडे झेप घेतली.

एक पुढे गोकुळात खेळणार होता, बासरी वाजवणार होता, प्रेम करणार होता, मथुरेच्या आणि द्वारकेच्या राजकारणात उतरणार होता, युद्धभूमीवर सारथी होणार होता आणि जीवनाचं तत्त्वज्ञान सांगणार होता.

आणि दुसरी?

तिचा प्रवास त्या कथेत क्षणभराचा दिसतो. पण कदाचित शक्तीचं अस्तित्व वेळेच्या मोजमापात मोजता येत नाही. काही व्यक्तिमत्त्वं आयुष्यभर आपल्या डोळ्यांसमोर असतात, तर काही क्षणभर येतात आणि संपूर्ण नियतीची दिशा बदलून निघून जातात.

योगमाया तशीच होती.

कृष्णाला वाचवण्याच्या कथेत तिला एक “बदल” म्हणून पाहिलं गेलं. पण मला तिच्याकडे पाहताना ती बदल्यात दिलेली बालिका वाटत नाही. उलट ती त्या संपूर्ण नियतीत स्वतःची भूमिका घेऊन आलेली शक्ती वाटते. कृष्णाचा मार्ग सुरक्षित व्हावा म्हणून ती आली, पण तिचं काम फक्त कोणाच्या जागी जाणं नव्हतं. तिच्या रूपाने त्या रात्री कंसासमोर एक वेगळीच गोष्ट उभी राहिली होती...*शक्तीला दुर्बल समजण्याची चूक करू नकोस.*

कंसाने एका नवजात बालिकेकडे पाहिलं असेल आणि त्याला ती असहाय वाटली असेल. कारण सत्ता नेहमी शरीराच्या आकारावर विश्वास ठेवते. हातात ताकद असेल तर आपण सर्वांवर नियंत्रण ठेवू शकतो, असा तिचा भ्रम असतो. कंसालाही तसंच वाटलं असेल. पण त्याच्या हातात आलेली ती बालिका त्याच्या भीतीचा शेवट नव्हती; ती त्याच्या भ्रमाचा शेवट होती. ज्या क्षणी त्याने तिला नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला, त्याच क्षणी त्याच्या हातातलं दुर्बल बालरूप नाहीसं झालं आणि त्याच्यासमोर शक्ती उभी राहिली.

किती मोठा अर्थ आहे यात!

आपणही आयुष्यात अनेकदा एखाद्या गोष्टीला तिच्या बाह्य रूपावरून ओळखतो. शांत आहे म्हणजे कमकुवत असेल. स्त्री आहे म्हणजे तिला वाचवावं लागेल. रडते आहे म्हणजे ती हरली आहे. कोणी आपल्यासाठी मागे उभं आहे म्हणजे त्याचं स्वतःचं अस्तित्व नाही. पण योगमायेची कथा जणू सांगते...*काही शक्ती स्वतःचा आवाज मोठा करून जगाला आपली ओळख देत नाहीत. त्यांना त्यांच्या क्षणाची वाट पाहता येते. आणि जेव्हा त्या स्वतःला प्रकट करतात, तेव्हा जगाला कळतं की आपण ज्याला दुर्लक्षित केलं होतं, तेच खरं तर आपल्या नियतीच्या केंद्रस्थानी होतं.*

आज कृष्णाचा जन्म साजरा करताना मला आणखी एक गोष्ट सतत जाणवते...इतिहासात आणि आयुष्यातही कितीतरी योगमाया असतात. एखाद्याच्या मोठेपणामागे, यशामागे, सुरक्षिततेमागे, प्रवासामागे एखादी व्यक्ती असते. ती स्वतः पुढे येत नाही. तिचं नाव मोठ्या अक्षरांत लिहिलं जात नाही. लोक तिच्या योगदानाची मोजदादही करत नाहीत. पण तिच्या नसण्याने कदाचित संपूर्ण कथा वेगळी घडली असती.

काही जणांचे आयुष्य पाळण्यात झुलणाऱ्या कृष्णासारखे जगाच्या नजरेत येते.

आणि काहींचे आयुष्य योगमायेसारखे...क्षणभर कथेत येऊनही त्या कथेला पुढे नेणारी अदृश्य शक्ती बनते.

म्हणून मला योगमायेबद्दल लिहिताना दया वाटत नाही. तिच्याबद्दल “बिचारी” म्हणावंसं वाटत नाही. कारण ती कोणासाठी स्वतःचा बळी देणारी दुर्बल मुलगी नव्हती. ती स्वतःची भूमिका जाणून आलेली शक्ती होती. तिच्या जन्माचं महत्त्व कृष्णाच्या जन्मापेक्षा कमी नव्हतं; फक्त आपण तिचा जन्म कृष्णाच्या कथेत शोधत राहिलो आणि तिची स्वतंत्र कथा लिहायलाच विसरलो.

कृष्ण चेतनेचं प्रतीक असेल, तर योगमाया शक्तीचं रूप आहे. चेतना असली, पण तिला कार्यरूप देणारी शक्ती नसेल, तर ती केवळ जाणीव राहते. शक्ती असली, पण तिला दिशा देणारी चेतना नसेल, तर ती दिशाहीन होऊ शकते. कदाचित म्हणूनच त्या रात्री या दोघांचा जन्म एकाच नियतीच्या दोन टोकांसारखा झाला असावा...एकाने जगाला जागं करायचं होतं आणि दुसरीने त्या जागरणासाठी आवश्यक असलेली शक्ती बनून उभं राहायचं होतं.

कृष्णाच्या जन्माच्या कथेत आपण कारागृहाचे दरवाजे उघडताना पाहतो, बेड्या सुटताना पाहतो, अंधारातून बाहेर पडण्याचा मार्ग तयार होताना पाहतो. योगमाया या संपूर्ण प्रसंगात केवळ नंतर येणारी व्यक्ती नाही; परंपरागत कथनात तिची दैवी शक्तीच वसुदेवांच्या मार्गाला शक्य करणारी म्हणून येते.

आणि इथे मला आजच्या दिवसाचा सर्वांत सुंदर अर्थ सापडतो.

कृष्णाचा जन्म आपल्याला आठवण करून देतो की अंधार कितीही गडद असला तरी चेतनेचा जन्म होऊ शकतो.

योगमायेचा जन्म आपल्याला सांगतो की चेतना जन्मली तरी तिला जगात मार्ग मिळवून देण्यासाठी शक्तीची आवश्यकता असते.

आपण कृष्णाला आठवतो, कारण त्याने जगाला जीवन जगण्याची दृष्टी दिली.

पण योगमायेलाही आठवलं पाहिजे, कारण तिने आपल्याला एक वेगळाच धडा दिला...*प्रत्येक मोठ्या कथेमागे एक अशी शक्ती असू शकते, जी स्वतःला केंद्रस्थानी आणत नाही; पण तिच्याशिवाय केंद्रापर्यंत पोहोचणंच शक्य होत नाही.*

म्हणून आज कान्हाच्या पाळण्याला झोका देताना माझं मन त्या विसरल्या गेलेल्या बालिकेकडेही जाईल.

तिच्यासाठी वेगळा पाळणा नसेल.

तिच्या नावाने मोठा उत्सव नसेल.

तिच्यासाठी लोक मध्यरात्री जागत नसतील.

पण आज तिचाही जन्मदिवस आहे.

तीही त्या रात्री आली होती.

कृष्णाच्या जागी ठेवण्यासाठी नव्हे…

तर कदाचित आपल्याला हे आठवण करून देण्यासाठी की, *प्रत्येक कृष्णाच्या मागे, प्रत्येक प्रकाशाच्या प्रवासामागे, प्रत्येक मोठ्या नियतीच्या मागे एक शक्ती उभी असते.*

आज त्या शक्तीला विसरू नका.

आज कृष्णाला नमस्कार करताना तिच्याकडेही एकदा वळून पाहा.

कारण त्या रात्री…

*फक्त कृष्ण जन्मला नव्हता.*

*योगमायाही जन्मली होती.*

आणि म्हणून...

*आज तिचाही जन्मदिवस आहे.*

जय श्रीकृष्ण!जय योगमाया!

✒️©अर्चना बारवकर

====================