■ मुंबईचा इतिहास जपणाऱ्या..
■ कान्हेरी गुंफा !
वृत्त एकसत्ता न्यूज
संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे
अकलूज दिनांक 30/8/2026 :
मुंबई म्हणजे उंच इमारती, लोकल ट्रेनची गर्दी, हॉर्नचा आवाज आणि कधीही न थांबणारी धावपळ. पण याच शहरात अशी एक जागा आहे, जिथे श्रावणात गेल्यावर तुम्ही काही क्षणांसाठी विसरून जाता की, तुम्ही भारताच्या आर्थिक राजधानीत उभे आहात. हिरव्यागार जंगलातून वाहणारा गार वारा, पावसाने धुऊन निघालेली झाडं, धुक्यात हरवलेले डोंगर आणि हजारो वर्षांचा इतिहास सांगणाऱ्या दगडी गुंफा. हे सगळं पाहिल्यावर एकच प्रश्न पडतो, एवढा सुंदर वारसा आपल्या मुंबईत असूनही आपण त्याकडे किती वेळा पाहतो?
श्रावण महिना सुरू झाला की संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचं रूप पूर्णपणे बदलून जातं. उन्हाळ्यात करडे दिसणारे डोंगर हिरव्या मखमली शालीने झाकले जातात. जंगलातील प्रत्येक झाड नव्या पालवीने बहरून येतं आणि पावसाच्या सरींनी संपूर्ण परिसरात एक वेगळीच जादू निर्माण होते. शहराच्या मध्यभागी एवढं मोठं जंगल असू शकतं, यावर पहिल्यांदा येणाऱ्या पर्यटकांचा विश्वासच बसत नाही. सकाळच्या वेळी धुक्यातून वाट काढत चालताना पक्ष्यांचा किलबिलाट, झाडांच्या पानांवरून अलगद पडणारे पावसाचे थेंब आणि ओल्या मातीचा सुगंध मनाला इतकी शांतता देतो की काही क्षणांसाठी मुंबईची धावपळ विसरून जाते.
पण या जंगलाचं खरं वैशिष्ट्य केवळ त्याचा निसर्ग नाही. या जंगलाच्या कुशीत लपलेला आहे तब्बल दोन हजार वर्षांचा इतिहास. जंगलाच्या आतल्या रस्त्याने पुढे गेल्यावर काळ्या दगडाचा एक विशाल डोंगर दिसतो आणि त्यात कोरलेल्या कान्हेरी गुंफा पाहून प्रत्येक जण थक्क होतो. आज या गुंफा पर्यटनस्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहेत, पण एकेकाळी येथे बौद्ध भिक्षूंचं शिक्षण, ध्यान आणि साधना चालत असे. भारतासह श्रीलंका, चीन आणि आग्नेय आशियातील अनेक प्रवासी आणि विद्वान येथे येत असत. त्यामुळे अनेक इतिहासकार कान्हेरीला त्या काळातील एक महत्त्वाचं बौद्ध शिक्षणकेंद्र मानतात.
कान्हेरी गुंफांमध्ये फिरताना प्रत्येक दगड काहीतरी सांगत असल्या सारखा वाटतो. दगडात कोरलेले विशाल सभामंडप, ध्यानकक्ष, भिक्षूंच्या राहण्याच्या खोल्या आणि स्तूप पाहताना त्या काळातील वास्तुकलेचं कौशल्य पाहून आश्चर्य वाटतं. विशेष म्हणजे या गुंफांमध्ये पावसाचं पाणी साठवण्यासाठी तयार केलेली व्यवस्था आजच्या आधुनिक जलसंधारणालाही लाजवेल अशी आहे. डोंगरावर पडणारं प्रत्येक थेंब दगडात कोरलेल्या छोट्या नाल्यांमधून टाक्यांमध्ये जमा होत असे आणि वर्षभर त्याच पाण्याचा वापर केला जात असे. आज आपण 'रेन वॉटर हार्वेस्टिंग' बद्दल बोलतो, पण आपल्या पूर्वजांनी हे तंत्र हजारो वर्षांपूर्वीच आत्मसात केलं होतं, ही गोष्ट अभिमानास्पद आहे.
श्रावणात कान्हेरी गुंफांना भेट देण्याचा अनुभव मात्र काही वेगळाच असतो. गुंफांच्या प्रवेशद्वारातून आत जाताना बाहेर पडणाऱ्या पावसाच्या सरी, समोर धुक्याने झाकलेली हिरवीगार दरी आणि सभोवताली पसरलेली शांतता मनाला एका वेगळ्याच जगात घेऊन जाते. त्या वातावरणात काही क्षण डोळे मिटून उभं राहिलं, तर इथे हजारो वर्षांपूर्वी ध्यान करणाऱ्या भिक्षूंची उपस्थिती आजही जाणवल्या शिवाय राहत नाही. म्हणूनच अनेक निसर्गप्रेमी आणि इतिहास अभ्यासक श्रावण हा कान्हेरीला भेट देण्यासाठी वर्षातील सर्वात सुंदर काळ मानतात.
संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाला 'मुंबईची फुफ्फुसे' असं का म्हटलं जातं, याचं उत्तर इथे आल्या नंतर सहज मिळतं. लाखो वाहनांचा धूर, वाढतं प्रदूषण आणि सततचं शहरीकरण यांच्या मध्ये हे जंगल निःशब्दपणे संपूर्ण शहराला शुद्ध हवा पुरवतं. हजारो झाडं, शेकडो वनस्पती, असंख्य पक्षी, फुलपाखरं आणि वन्यजीव यांचं हे घर आहे. बिबट्यांपासून ते रंगीबेरंगी फुलपाखरा पर्यंत अनेक जीव या जंगलामुळे आजही मुंबईत टिकून आहेत. त्यामुळे हे उद्यान केवळ पर्यटनस्थळ नाही, तर मुंबईच्या पर्यावरणाचा सर्वात महत्त्वाचा आधार आहे.
विशेष म्हणजे, श्रावणात हजारो मुंबईकर पावसाळी सहलीसाठी लोणावळा, माथेरान किंवा महाबळेश्वरला जातात; पण त्यांच्या स्वतःच्या शहरात एवढा सुंदर निसर्ग आणि जागतिक दर्जाचा ऐतिहासिक वारसा आहे, याकडे अनेकांचं दुर्लक्ष होतं. एका बाजूला हिरव्यागार जंगलात फेरफटका मारण्याचा आनंद, तर दुसऱ्या बाजूला दोन हजार वर्षांच्या इतिहासाला स्पर्श करण्याची संधी, असा अनुभव देशातील फार कमी शहरांमध्ये मिळतो.
आज आपण आपल्या मुलांना इतिहास पुस्तकातून शिकवतो, पण कान्हेरी गुंफांमध्ये त्यांना घेऊन गेलात, तर इतिहास त्यांच्या डोळ्या समोर जिवंत होतो. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात काही तास घालवल्या नंतर लक्षात येतं की, निसर्ग आणि इतिहास यांचं नातं किती घट्ट आहे. झाडं, दगड, पाऊस आणि शांतता हे सगळं मिळूनच या ठिकाणाला एक वेगळी ओळख मिळते.
या श्रावणात वेळ काढा आणि एकदा तरी संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान आणि कान्हेरी गुंफांना भेट द्या. कदाचित तिथून परतताना तुम्ही फक्त काही सुंदर छायाचित्रं घेऊन येणार नाही, तर आपल्या मुंबई बद्दलचा अभिमान आणि निसर्ग जपण्याची एक नवी प्रेरणाही घेऊन याल. कारण शहर फक्त उंच इमारतींनी महान होत नाही, तर त्याचा इतिहास, संस्कृती आणि निसर्ग जपणाऱ्या वारशामुळे महान बनतं. आणि हा वारसा जपण्याची जबाबदारी आपलीच आहे. तुम्ही शेवटचं संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान किंवा कान्हेरी गुंफांना कधी भेट दिली होती?
संकलन : मिलिंद पंडित, कल्याण
सौजन्य : मुंबईचे शिल्प
=================
0 टिप्पण्या