इराणचा 'डेड हँड'

 इराणचा 'डेड हँड'

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संकलक : आकाश भाग्यवंत  नायकुडे 

अकलूज दिनांक 05/03/2026 :

सोमवारी दुपारी व्हाईट हाऊसच्या ओव्हल ऑफिसमध्ये एक अशी घटना घडली, जी येणाऱ्या अनेक दशकांपर्यंत जगाच्या राजकारणात लक्षात ठेवली जाईल. राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी आपल्या वरिष्ठ सल्लागारांना एक अत्यंत साधा पण भयानक प्रश्न विचारला: "हे सर्व थांबवण्यासाठी आपण नक्की कोणाला फोन करायचा?".

हा प्रश्न ऐकून तिथल्या सर्वांना घाम फुटला आणि खोलीत शांतता पसरली. ती शांतता कोणत्याही उत्तरापेक्षा जास्त बोलकी होती. अमेरिकेची संपूर्ण गुप्तचर यंत्रणा, लष्करी कमान आणि राजनैतिक विभाग एका अशा सत्याचा सामना करत आहेत ज्याची त्यांनी कल्पनाही केली नव्हती: इराणचा 'शिरच्छेद' केल्यानंतर आता फोन उचलण्यासाठी पलीकडे कोणीही जिवंत उरलेले नाही.

रशियाचा 'डेड हँड' आणि इराणचे पुनरुज्जीवन

शीतयुद्धाच्या काळात सोव्हिएत युनियनने 'पेरिमिटर' (Perimeter) नावाची एक अत्यंत गुप्त यंत्रणा विकसित केली होती, जिला पाश्चात्य जगात 'डेड हँड' (Dead Hand) म्हणून ओळखले जाते. ही यंत्रणा अशी होती की, जर अमेरिकेच्या पहिल्याच अणुहल्ल्यात रशियाचे संपूर्ण नेतृत्व नष्ट झाले, तरीही रशियाची अण्वस्त्रे आपोआप प्रतिशोध घेण्यासाठी डागली जातील. नेतृत्व मेल्यानंतरही युद्ध चालू ठेवण्याची ही संकल्पना जगासाठी सर्वात मोठा धोका मानली जात होती.

पण आता अमेरिकेला हे कडू सत्य उमजले आहे की, इराणचे दिवंगत सर्वोच्च नेते खामेनी यांनी अण्वस्त्रे नसतानाही इराणसाठी अशाच प्रकारची एक 'पारंपारिक डेड हँड' यंत्रणा तयार केली होती. ही यंत्रणा ड्रोन, क्षेपणास्त्रे आणि सायबर हल्ल्यांवर आधारित आहे आणि ती केंद्रीय नेतृत्वाशिवायही काम करू शकते. अमेरिकेने शनिवारी सकाळी ज्या माणसाला मारले, त्याने आपल्या आयुष्यातील शेवटचे नऊ महिने हेच सुनिश्चित करण्यात घालवले होते की, त्याच्या मृत्यूनंतर हे युद्ध थांबवण्यासाठी त्याच्या मृत्यूचा फायदा कोणालाही घेता येणार नाही.

अफगाणिस्तानचा धडा आणि अमेरिकेची सामरिक चूक

२०२० मध्ये जेव्हा अमेरिकेने तालिबानशी चर्चा केली, तेव्हा 'दोहा करार' यशस्वी झाला कारण तालिबानच्या नेतृत्वाचा त्यांच्या सैनिकांवर पूर्ण अधिकार होता. त्यावेळी अमेरिकेने चर्चेसाठी तालिबानच्या दोन-तीन वरिष्ठ नेत्यांना मुद्दाम जिवंत ठेवले होते, कारण युद्ध संपवण्यासाठी समोर कोणीतरी अधिकृत व्यक्ती असणे आवश्यक असते.

परंतु, इराणच्या बाबतीत 'ऑपरेशन एपिक फ्युरी' (Operation Epic Fury) दरम्यान अमेरिकेने ओळखता येईल अशा प्रत्येक वरिष्ठ नेत्याला आणि कमांडरला मारून टाकले. इराणची सत्ता उलथवून टाकण्याच्या घाईत वॉशिंग्टनने चर्चेचे सर्व दरवाजे स्वतःच बंद केले आहेत. आता जे क्षेपणास्त्र हल्ले होत आहेत, ते कोणाच्याही नवीन आदेशावर चालत नसून एका मृत माणसाने महिन्यांपूर्वी दिलेल्या आदेशांची अंमलबजावणी करत आहेत. इराणमधील कोणत्याही जिवंत व्यक्तीकडे आता मृत सर्वोच्च नेत्याचे आदेश रद्द करण्याचा अधिकार उरलेला नाही.

भारताची 'मोठी घोडचूक': तटस्थ धोरणाचा अंत

या जागतिक संकटाच्या काळात भारताकडे एक मोठी ऐतिहासिक संधी होती. इराण आणि अमेरिका या दोघांशीही चांगले संबंध असलेला भारत मध्यस्थाची भूमिका बजावून हे युद्ध रोखू शकला असता. परंतु, मोदी सरकारने या अत्यंत संवेदनशील वेळी आपली पारंपारिक 'तटस्थ धोरणाची' भूमिका सोडून उघडपणे इस्रायलची बाजू घेतली आणि अमेरिकेसमोर मान तुकवली.

या 'घोडचुकीचे' थेट परिणाम आता भारताला भोगावे लागत आहेत:

- ऊर्जा सुरक्षा धोक्यात: इराणने भारतासाठी तेलाचा पुरवठा आता पूर्णपणे बंद केला आहे. यामुळे भारतामधील पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमती गगनाला भिडण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.

- चीनला झुकते माप: इराणने 'होरमुझ' सामुद्रधुनीतून चीनच्या तेलाच्या जहाजांना आजही सुरक्षित जाण्यास परवानगी दिली आहे, पण भारताची जहाजे मात्र त्यांनी रोखून धरली आहेत.

- राजनैतिक एकाकीपण: भारताने घेतलेल्या एकतर्फी भूमिकेमुळे मध्यपूर्वेतील भारताचा प्रभाव कमी झाला असून, इराणसारखा जुना मित्र आता भारताच्या विरोधात उभा राहिला आहे.

भारताने इस्रायलची घेतलेली ही एकतर्फी बाजू राजनैतिकदृष्ट्या अत्यंत महागात पडणारी ठरली आहे. तटस्थता मेली आहे आणि आता या युद्धाचे थेट आर्थिक चटके प्रत्येक भारतीयाला बसणार हे नक्की झाले आहे.

खामेनी यांचे मरणोत्तर नियोजन

खामेनी यांनी मृत्यूपूर्वीच इराणची लष्करी कमान विकेंद्रित (decentralized) केली होती. जून २०२५ च्या युद्धविरामानंतर इराणने आपली लष्करी रणनीती बचावात्मक ऐवजी आक्रमक केली आहे. ही विकेंद्रित यंत्रणा अशा प्रकारे प्रोग्राम केली आहे की, शेकडो लष्करी तुकड्यांना त्यांचे लक्ष्य आधीच ठरवून दिले गेले आहे. त्यांना आता तेहरानकडून कोणत्याही नवीन आदेशाची गरज नाही.

ज्यावेळी राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प सांगत आहेत की इराणच्या नवीन नेतृत्वाला "बोलायचे आहे", त्याच वेळी इराणचे सुरक्षा प्रमुख अली लारिजानी यांनी स्पष्ट केले आहे की, "आम्ही वाटाघाटी करणार नाही". हा इराणमधील विरोधाभास नसून ही खामेनी यांनी आखलेली एक पूर्वनियोजित दुहेरी रणनीती आहे: आंतरराष्ट्रीय दबाव व्यवस्थापित करण्यासाठी राजनैतिक संकेत देणे आणि जमिनीवर 'डेड हँड' यंत्रणेद्वारे हल्ले अखंड चालू ठेवणे.

युद्धाचा विस्तार आणि भविष्यातील संकट

आज खाडी देशांतील भव्य हॉटेल्स जळत आहेत, अमेरिकन लष्करी तळांवर हल्ले होत आहेत आणि जगभरात इंधनाचे दर प्रचंड वाढले आहेत. इराणची रणनीती आता उघड आहे: जगाची 'वेदना सहन करण्याची क्षमता' (pain threshold) इतकी वाढवायची की, अमेरिकेवर स्वतःहून युद्ध थांबवण्यासाठी दबाव निर्माण होईल.

अमेरिकेने इराणमध्ये 'सत्तापालट' (Regime Change) होईल या आशेने हा जुगार खेळला होता. त्यांना वाटले होते की नेत्यांना मारल्यावर इराणमध्ये बंडाळी होईल, पण तसे काहीही घडलेले नाही. उलट, इराणची यंत्रणा अधिक एकसंधपणे काम करत आहे.

पाचवा दिवस उजाडला आहे, पण इराणचा हा 'डेड हँड' अजूनही थांबलेला नाही. अमेरिकेने अशा एका माणसाला मारले आहे जो हे युद्ध थांबवू शकला असता, आणि भारताने अशा वेळी आपली बाजू बदलली आहे जेव्हा देशाला तटस्थतेची सर्वात जास्त गरज होती. आता ना अमेरिकेकडे कोणाला फोन करण्याचा पर्याय उरला आहे, ना भारताकडे या आर्थिक संकटातून वाचण्याचा सोपा मार्ग.

आता युद्ध थांबवायचे असेल तर इराण मध्ये सत्तापालट किंवा संपूर्ण देश नष्ट करणे या शिवाय पर्याय नाही. ते करायचे असेल तर प्रगत गल्फ राष्ट्रेही नष्ट होतील, आता अजब कचाट्यात जग आडकलेले आहे.

-SG

Sunil Gajakosh साभार.