घरट्यांचा आक्रोश... हरवत चाललेलं आभाळ!

 

घरट्यांचा आक्रोश... हरवत चाललेलं आभाळ!

वृत्त एकसत्ता न्यूज

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे

अकलूज दिनांक 15/11/2026 :

विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा गळा घोटताना माणूस विसरला मुक्या पाखरांचा संसार; झाडांच्या फांद्या तुटल्या, घरटी उद्ध्वस्त झाली आणि सह्याद्रीच्या कुशीतला चिवचिवाटही हरवू लागला!

पहाटेची वेळ... पूर्वेकडून सूर्याची कोवळी किरणे धरतीवर अलगद पसरू लागतात. झाडांच्या हिरव्यागार फांद्यांवर पक्ष्यांचा मंजुळ किलबिलाट सुरू होतो. कोकीळेचे कुंजन, चिमण्यांची चिवचिव आणि पानांच्या सळसळीत मिसळलेले पाखरांचे स्वर... अवघी सृष्टी जणू नव्या दिवसाच्या स्वागतासाठी सूर आळवत असते. ही केवळ सकाळ नसते, तर निसर्गाने धरतीवर साकारलेली एक सुंदर मैफल असते. मात्र, आज या निसर्गमैफलीत एक प्रश्न अस्वस्थ करतोय... उद्या हेच सूर ऐकू आले नाहीत तर? झाडांच्या फांद्यांवर घरटीच उरली नाहीत, तर या आभाळाला अर्थ तरी काय उरेल?

रायगड जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यातील साईडोंगर परिसराकडे पाहिले की या प्रश्नाची दाहकता प्रकर्षाने जाणवते. या परिसरातील अनेक वृक्षांची कत्तल झाल्याने पाखरांचा नैसर्गिक अधिवास उद्ध्वस्त झाला आहे. ज्या झाडांच्या फांद्यांवर कधीकाळी शेकडो पक्ष्यांचा किलबिलाट घुमायचा, तिथे आज शांततेची भयाण चादर पसरली आहे. कालपर्यंत पाखरांच्या गाण्यांनी गजबजलेला हा परिसर आज त्यांच्या अनुपस्थितीची वेदनादायी कहाणी सांगत आहे. झाडे तोडली गेली, फांद्या तुटल्या आणि त्यांच्यासोबत कित्येक मुक्या जीवांचा संसारही विस्कटला!

सह्याद्रीच्या कुशीत फुललेलं जैवविविधतेचं विश्व!

सह्याद्री म्हणजे केवळ उंचच उंच डोंगररांगा नव्हेत, तर निसर्गाने हजारो वर्षांच्या अथक साधनेतून घडवलेले जैवविविधतेचे समृद्ध मंदिर आहे. येथील वृक्षांनी कित्येक उन्हाळे सोसले, पावसाच्या असंख्य सरी झेलल्या आणि वादळांचे तडाखे सहन करत आपल्या मुळांनी धरतीला घट्ट कवटाळून ठेवले. काळ बदलला, ऋतू बदलले, पिढ्या बदलल्या; मात्र या वृक्षांच्या कुशीत वसलेले पक्षी, कीटक, फुलपाखरे आणि वन्यजीवांचे विश्व पिढ्यान्‌पिढ्या फुलत राहिले.

एखादे जुने झाड म्हणजे निसर्गाच्या पुस्तकातील एक जिवंत प्रकरण असते. त्याच्या प्रत्येक फांदीवर एखादे घरटे, खोडाच्या ढोलीत एखाद्या जीवाचा निवारा, तर मुळांभोवती असंख्य सजीवांचे अस्तित्व दडलेले असते. ती झाडे केवळ लाकूड नसतात; ती असंख्य जीवांची घरे, अनेक पिढ्यांची आश्रयस्थाने आणि निसर्गाच्या अखंड जीवनचक्राचा आधार असतात. मात्र, विकासाच्या नावाखाली याच जीवनदायी संपत्तीवर कुऱ्हाड चालवली जात आहे.

चिमणी काडीकाडी गोळा करून आपले छोटेसे घरटे विणते. सुगरण आपल्या अद्भुत कलाकुसरीने फांदीला लटकणारे देखणे घरटे तयार करते. पोपट झाडाच्या ढोलीत निवारा शोधतो, तर साळुंकी, बुलबुल, कोकीळ आणि असंख्य पक्षी फांद्यांवर आपला संसार थाटतात. कुठे अंडी उबवली जात असतात, कुठे पिल्लांची चिवचिव सुरू असते, तर कुठे आई-पक्षी चोचीतून दाणे भरवत आपल्या पिल्लांचे पोट भरत असते. या छोट्याशा घरट्यात त्यांचे संपूर्ण जग सामावलेले असते.

कल्पना करा... एखादे पाखरू चोचीत दाणे घेऊन आपल्या घरट्याकडे परतते; मात्र समोर त्याला घरट्याची जागाच दिसत नाही. ज्या फांदीवर त्याने आपले विश्व उभे केले होते, ती फांदीच कुऱ्हाडीने तोडलेली असते. त्याची अंडी, पिल्ले आणि निवारा क्षणात नाहीसा झालेला असतो. ते पाखरू पुन्हा पुन्हा त्या परिसरात भिरभिरते; परिचित फांद्या शोधते, आपल्या घरट्याचा ठाव घेण्याचा प्रयत्न करते; पण त्याला सापडतो तो केवळ उजाड झालेला परिसर!

पाखरांना बोलता येत नाही, म्हणून त्यांना वेदना होत नाहीत असे नाही. त्यांनाही घरट्याची ओढ असते, पिल्लांची माया असते आणि आपल्या निवाऱ्याशी भावनिक नाते असते. माणसाला आपल्या घराचा अभिमान असतो, मग पाखरांच्या घरट्याचे मोल कमी कसे? फरक एवढाच की माणूस आपली वेदना शब्दांत मांडू शकतो; पण या मुक्या जीवांचा आक्रोश ऐकण्यासाठी संवेदनशील मन लागते.

माणसाला जमिनीवरील जागा अपुरी वाटू लागली, म्हणून त्याने उंचच उंच इमारती उभारल्या. सिमेंट-काँक्रीटच्या जंगलांनी हिरव्यागार वनराईची जागा घेतली. विकासाच्या शर्यतीत माणसाने जमिनीवरच नव्हे, तर आकाशाच्या मोकळेपणावरही अतिक्रमण सुरू केले. मात्र, या पाखरांना ना आलिशान बंगले हवेत, ना गगनचुंबी इमारती! त्यांना हवी असते फक्त झाडाची एखादी सुरक्षित फांदी, घरटे बांधण्यासाठी थोडी जागा आणि मुक्तपणे भरारी घेण्यासाठी मोकळे आभाळ!

पण दुर्दैव असे की माणूस स्वतःच्या सुखसोयींचा विस्तार करताना इतर जीवांच्या जगण्याची जागाच संकुचित करत चालला आहे. मोबाईल टॉवर, विद्युत तारांचे जाळे, काचेच्या उंच इमारती आणि बेसुमार शहरीकरण यामुळे पक्ष्यांसमोरील आव्हाने अधिकच वाढत आहेत. नैसर्गिक अधिवास नष्ट होणे, अन्न-पाण्याची कमतरता आणि मानवनिर्मित अडथळे यांचा परिणाम अनेक पक्ष्यांच्या अस्तित्वावर होत आहे.

पक्षी म्हणजे केवळ पहाटेचे सुरेल संगीत नव्हे, तर निसर्गाच्या संतुलनाचे महत्त्वाचे घटक आहेत. ते बिया दूरवर पसरवून वनस्पतींच्या पुनरुत्पादनाला हातभार लावतात. अनेक पक्षी कीटकांवर नियंत्रण ठेवतात. मधमाशा आणि फुलपाखरे परागीभवनाच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या संपूर्ण परिसंस्थेतील प्रत्येक जीवाचे स्वतःचे एक स्थान आणि महत्त्व आहे. या साखळीतील एखादा दुवा तुटला, तर त्याचे पडसाद संपूर्ण पर्यावरणावर उमटतात.

जंगलांचा ऱ्हास झाला की केवळ पक्ष्यांचेच नव्हे, तर वन्यप्राण्यांचेही अस्तित्व धोक्यात येते. अन्न आणि पाण्याच्या शोधात वन्यप्राणी मानवी वस्तीकडे धाव घेतात. त्यातून मानव आणि वन्यजीव यांच्यात संघर्ष निर्माण होतो. पण या संघर्षाची मुळे शोधली, तर अनेकदा त्यामागे माणसानेच हिरावून घेतलेला त्यांचा नैसर्गिक अधिवास दिसून येतो. जंगल हे वन्यजीवांचे घर आहे. त्यांचे घर उद्ध्वस्त करून त्यांनी कुठे जावे, असा प्रश्न आपण स्वतःलाच विचारायला हवा.

वृक्षतोडीनंतर पर्याय म्हणून नवीन झाडे लावण्याच्या घोषणा केल्या जातात. वृक्षारोपणाचे कार्यक्रम होतात, छायाचित्रे प्रसिद्ध होतात आणि पर्यावरण रक्षणाच्या शपथा घेतल्या जातात. मात्र, केवळ रोपे लावून जंगल तयार होत नाही. एखाद्या वृक्षाला डेरेदार होण्यासाठी, त्याच्या फांद्यांवर पक्ष्यांनी घरटी बांधण्यासाठी आणि त्याच्या कुशीत जैवविविधतेचे विश्व फुलण्यासाठी अनेक वर्षे लागतात.

आज तोडलेल्या शेकडो वर्षांच्या वृक्षाची भरपाई उद्या लावलेल्या छोट्याशा रोपट्याने होऊ शकत नाही. म्हणूनच वृक्षारोपणाइतकेच नव्हे, तर त्याहून अधिक महत्त्वाचे आहे ते अस्तित्वात असलेल्या जुन्या वृक्षांचे आणि नैसर्गिक जंगलांचे संरक्षण करणे. निसर्गाचे संवर्धन हे कागदावरील घोषणा आणि औपचारिक कार्यक्रमांपुरते मर्यादित राहता कामा नये.

सह्याद्रीच्या डोंगरदऱ्या, घनदाट वनराई, खळाळणारे झरे, हिरवीगार शिवारं आणि पक्ष्यांचा किलबिलाट हे महाराष्ट्राच्या नैसर्गिक वैभवाचे खरे अलंकार आहेत. निसर्गाच्या सान्निध्यात काही क्षण शांततेत घालवण्यासाठी, डोंगरांचे सौंदर्य अनुभवण्यासाठी आणि पक्ष्यांचे स्वर ऐकण्यासाठी पर्यटक दूरदूरून येतात. पण विकासाच्या नावाखाली हेच डोंगर, जंगले आणि नैसर्गिक अधिवास उद्ध्वस्त झाले, तर पर्यटनासाठी उरणार काय?

निसर्गाची संपत्ती नष्ट करून निसर्ग पर्यटनाचा विकास करण्याचा विचार म्हणजे स्वतःच्या पायाखालची जमीनच खणण्यासारखा आहे. डोंगर, जंगल, झरे आणि जैवविविधता हीच सह्याद्रीच्या पर्यटनाची खरी ओळख आहे. तीच हरवली, तर उरतील फक्त काँक्रीटच्या भिंती आणि आठवणींचे ओसाड प्रदेश!

साईडोंगर परिसरातील वृक्षतोडीचा प्रश्न हा केवळ एका डोंगरापुरता मर्यादित नाही. हा प्रश्न आहे निसर्गाच्या अस्तित्वाचा, जैवविविधतेच्या संरक्षणाचा आणि भविष्यातील पिढ्यांच्या हक्काचा! आज आपण या विनाशाकडे डोळेझाक केली, तर उद्या विकासाच्या नावाखाली आणखी कितीतरी डोंगर, जंगले आणि नैसर्गिक अधिवास उद्ध्वस्त होण्याची भीती आहे.

आपल्या पुढच्या पिढीला सह्याद्रीचे हिरवेगार डोंगर, झाडांवरील घरटी, चिमण्यांची चिवचिव आणि आकाशात मुक्तपणे भरारी घेणारी पाखरे प्रत्यक्ष पाहता यायला हवीत. त्यांना पाखरांची ओळख करून देण्यासाठी मोबाईलमधील छायाचित्रे दाखवण्याची वेळ येऊ नये. भविष्यातील मुलांनी झाडावरचे घरटे केवळ पुस्तकात पाहावे, चिमणीचा आवाज केवळ ध्वनिमुद्रणातून ऐकावा आणि जंगलाचे सौंदर्य केवळ इतिहासातील वर्णनातून अनुभवावे, यापेक्षा मोठे दुर्दैव कोणते?

संत तुकाराम महाराजांनी निसर्गाशी असलेले माणसाचे नाते किती सुंदर शब्दांत व्यक्त केले आहे...

“वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे।

पक्षीही सुस्वरे आळविती॥”

या अभंगातील विचार केवळ आध्यात्मिक नाही, तर निसर्गाशी असलेल्या आपल्या सहजीवनाची जाणीव करून देणारा आहे. वृक्ष, वेली, पशुपक्षी हे आपले सोयरे आहेत, ही भावना आपल्या जगण्यात रुजली पाहिजे. विकास हवा, प्रगती हवी; मात्र ती निसर्गाच्या मुळावर उठणारी नसावी. कारण निसर्गाचा विनाश करून मिळवलेला विकास हा खऱ्या अर्थाने विकास असूच शकत नाही.

आज गरज आहे ती साईडोंगरसह सह्याद्रीच्या नैसर्गिक संपत्तीचे संवर्धन करण्याची, वृक्षतोडीला आळा घालण्याची आणि उरलेली हिरवाई जपण्याची. संबंधित यंत्रणांनी या परिसरातील वृक्षतोडीची वस्तुस्थिती तपासून आवश्यक ती संरक्षणात्मक पावले उचलली पाहिजेत.

ज्या झाडांनी पाखरांना घर दिले, सावली दिली आणि जगण्याचा आधार दिला, त्याच झाडांच्या मुळावर आपण घाव घालत असू, तर उद्या या आभाळात भरारी घेणारे पाखरू उरणार तरी कसे?

आज झाडांच्या फांद्या तुटत आहेत, घरटी उद्ध्वस्त होत आहेत आणि पाखरांचा चिवचिवाट हरवत चालला आहे. त्यांच्या मुक्या आक्रोशाकडे वेळीच लक्ष दिले नाही, तर उद्याची पहाट उजाडेल; पण त्या पहाटेला निसर्गाची सुरेल मैफल मात्र नसेल!

कारण लक्षात ठेवा... जंगल संपले तर घरटी संपतील, घरटी संपली तर चिवचिवाट हरवेल आणि चिवचिवाट हरवला तर माणसाच्या जगण्यातील निसर्गाचा एक सुंदर सूर कायमचा हरवून जाईल!

सुवर्णा साठे | माढा, सोलापूर

टिप्पणी पोस्ट करा

0 टिप्पण्या