छत्रपती शिवाजी महाराजांचा मृत्यू नेमका कशामुळे झाला?

 

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा मृत्यू नेमका कशामुळे झाला?

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे 

अकलूज दिनांक 3/10/2026 :

आपली आयुष्याची अवधि झाली. आपण कैलासास श्रींचे दर्शनास जाणार! तुम्ही चुकूर होऊ नका. हा तो मृत्युलोकच आहे. यामागे किती उत्पन्न झाले तितके गेले. आता तुम्ही निर्मळ सुखरूप बुद्धीने असणे. आता अवघे बाहेर बैसा. आपण श्रींचे स्मरण करतो.

शिवाजी महाराजांच्या अखेरच्या दिवसांचे वर्णन करणाऱ्या सभासद बखरीतील या उल्लेखातून महाराजांना आपल्या मृत्यूची जाणीव झाल्याचे वर्णन येते. त्यानंतर त्यांनी उपस्थित मंडळींना बाहेर जाण्यास सांगितले आणि श्रींचे स्मरण करीत देह ठेवला, असे त्यात नमूद आहे. शिवाजी महाराजांच्या निधनाचे वर्णन सभासद बखरीत तापाच्या आजारानंतर झालेल्या मृत्यूच्या स्वरूपात येते. 

महाराजांचे निधन शके १६०२, चैत्र शुद्ध १५ रोजी रायगडावर झाले. जेडे शकावळीत या घटनेची तारीख शनिवार, ३ एप्रिल १६८० अशी दिली आहे. मात्र जुन्या हिंदू पंचांगाचे ग्रेगोरियन तारखेत रूपांतर करताना काही इतिहासकारांच्या गणनेत ३, ४ किंवा ५ एप्रिल अशा तारखांचा फरक दिसतो. त्यामुळे तारखेच्या रूपांतरणापेक्षा शके १६०२, चैत्र शुद्ध पौर्णिमा ही मूळ कालगणना अधिक सुरक्षित मानता येते. 

महाराजांच्या मृत्यूबाबत आज सोशल मीडियावर सर्वाधिक चर्चेत असलेला दावा म्हणजे शिवाजी महाराजांचा विषप्रयोग करून खून करण्यात आला आणि त्यामागे सोयराबाई व काही मंत्री होते, हा दावा.

पण हा दावा तपासताना एक मूलभूत गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते, समकालीन पुरावा आणि नंतरची बखर यांना समान वजन देता येत नाही.

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूच्या अनेक वर्षांनंतर लिहिल्या गेलेल्या काही बखरींमध्ये विषप्रयोगाची कथा आढळते. शिवदिग्विजयमध्ये विषप्रयोगाचा विस्तृत उल्लेख आहे. चिटणीस बखरीतही सोयराबाईंवर विषप्रयोगाचा आरोप येतो. मात्र या नोंदी महाराजांच्या मृत्यूच्या वेळी तयार झालेल्या प्रत्यक्षदर्शी कागदपत्रांमध्ये मोडत नाहीत.

याउलट, कृष्णाजी अनंत सभासदांची बखर महाराजांच्या मृत्यूनंतर तुलनेने लवकर लिहिली गेली होती आणि तिच्यात मृत्यूचे वर्णन ज्वर/तापाच्या आजारानंतर झालेले दिसते. उपलब्ध मजकुरात विषप्रयोगाची कथा नाही. जदुनाथ सरकार यांनीही शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूच्या चर्चेत सभासद बखरीच्या या मौनाची नोंद केली आहे. 

याचा अर्थ असा नाही की बखर म्हणजे पुरावाच नाही. बखरी इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत; पण त्या कधी, कोणाच्या आश्रयाने, कोणत्या राजकीय परिस्थितीत लिहिल्या गेल्या आणि त्यातील माहितीला इतर स्वतंत्र स्रोतांची पुष्टी आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. यापेक्षा अधिक महत्त्वाचे पुरावे आपल्याला इंग्रजांच्या तत्कालीन पत्रव्यवहारातून मिळतात.

२८ एप्रिल १६८० रोजी Bombay येथून Surat येथील इंग्रज अधिकाऱ्यांना पाठवलेल्या पत्रात स्पष्टपणे लिहिले आहे.

“We have certaine news that Sevagee Rajah is dead. It is now 23 days since he deceased, it’s said of a bloody flux, being sick 12 days.”

म्हणजे, शिवाजी राजा मरण पावल्याची खात्रीलायक बातमी मिळाली असून त्यांच्या मृत्यूला २३ दिवस झाले आहेत; ते १२ दिवस आजारी होते आणि “bloody flux” मुळे त्यांचा मृत्यू झाल्याचे सांगितले जाते. 

हा उल्लेख अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कारण हे महाराजांच्या मृत्यूनंतर अनेक दशकांनी लिहिलेले चरित्र नाही; ही १६८० सालातील तत्कालीन इंग्रजी Factory Record मधील नोंद आहे. जदुनाथ सरकार यांनी English Factory Records ना घटनांच्या अत्यंत जवळच्या काळातील महत्त्वाचे स्रोत मानले आहे. 

*इथे “bloody flux” या शब्दाचा अर्थही समजून घेणे आवश्यक आहे.*

Bloody flux म्हणजे रक्ताची उलटी नव्हे. तत्कालीन इंग्रजी वैद्यकीय वापरात हा शब्द प्रामुख्याने रक्तमिश्रित जुलाब/आमांश (dysentery) या अर्थाने वापरला जात असे. त्यामुळे इंग्रजांच्या नोंदीवरून महाराजांना गंभीर आतड्यांचा आजार झाला असावा, असा संकेत मिळतो.

जदुनाथ सरकार यांच्या Shivaji and His Times मध्येही १६८० च्या अखेरीच्या आजाराचे वर्णन fever and dysentery असे केले आहे आणि आजार सुमारे बारा दिवस चालल्याचे नमूद केले आहे. 

याच काळातील आणखी एक परकीय पुरावा विशेष लक्षवेधी आहे, पोर्तुगीज नोंद.

Breve resumo dos successos do Estado Portuguez na India या दस्तऐवजात. 

“Sivagi morrero de hum antraz.”

अशी नोंद आहे.

या वाक्याचा अर्थ साधारणतः “शिवाजीचा मृत्यू anthrax मुळे झाला” असा होतो. ही नोंद Biblioteca Nacional de Lisboa शी संबंधित दस्तऐवजाच्या संदर्भात Portuguese Mahratta Relations मध्ये उद्धृत करण्यात आली आहे. 

म्हणजे आपल्यासमोर तीन वेगवेगळ्या प्रकारचे उल्लेख येतात,

*सभासद बखर - ज्वर/ताप*

*इंग्रजांचे १६८० मधील पत्र - “bloody flux”, १२ दिवसांचा आजार*

*पोर्तुगीज नोंद - “antraz” अर्थात anthrax*

यामुळे महाराजांच्या मृत्यूचे आधुनिक वैद्यकीय निदान करण्याचा प्रयत्न करताना सावध राहणे आवश्यक आहे.

आजच्या वैद्यकीय भाषेत anthrax हा Bacillus anthracis या जीवाणूमुळे होणारा संसर्ग आहे. त्याचे cutaneous, inhalational आणि gastrointestinal असे विविध प्रकार असतात. मात्र १६८० मधील एका छोट्या पोर्तुगीज नोंदीत केवळ “antraz” एवढाच उल्लेख असल्याने महाराजांना नेमका कोणता प्रकारचा anthrax झाला होता, हे निश्चित करता येत नाही.

त्याचप्रमाणे इंग्रजांच्या “bloody flux” या उल्लेखावरून आजच्या काळातील एखाद्या विशिष्ट रोगाचे निश्चित निदान करणेही योग्य ठरणार नाही.

म्हणून “शिवाजी महाराजांना Gastrointestinal Anthrax झाला होता” असे ठामपणे लिहिण्यापेक्षा, “एका समकालीन पोर्तुगीज नोंदीत मृत्यूचे कारण anthrax असे नमूद आहे” असे लिहिणे अधिक इतिहासशास्त्रीयदृष्ट्या अचूक ठरेल. उपलब्ध स्रोतांवरून आधुनिक वैद्यकीय निदान निश्चित करणे शक्य नाही. 

*आता प्रश्न उरतो तो विषप्रयोगाचा.*

जर खरोखर विषप्रयोग झाला असेल, तर त्याचा उल्लेख त्या काळातील विविध स्वतंत्र आणि परस्परविरोधी स्रोतांमध्ये अपेक्षित असू शकतो. परंतु उपलब्ध प्रमुख समकालीन परकीय नोंदींमध्ये विषप्रयोगाचा स्पष्ट उल्लेख दिसत नाही. उलट इंग्रजांच्या पत्रात आजारपण आणि “bloody flux” यांचा उल्लेख आहे. पोर्तुगीज नोंदीतही मृत्यूचे कारण म्हणून “antraz” दिले आहे. 

*विषप्रयोगाच्या कथेला आणखी एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ आहे.*

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर उत्तराधिकाराचा संघर्ष निर्माण झाला. सोयराबाईंनी आपल्या पुत्र राजारामाला गादीवर बसविण्याचा प्रयत्न केला, तर संभाजीराजे ज्येष्ठ पुत्र असल्यामुळे त्यांचा वारसाहक्काचा प्रश्न समोर होता. पुढे संभाजीराजांनी सत्ता आपल्या हातात घेतल्यानंतर सोयराबाईंवर कटकारस्थानाचे आरोप झाले आणि त्यांना शिक्षा झाली. या नंतरच्या राजकीय संघर्षामुळे विषप्रयोगाच्या कथेला ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो; पण राजकीय संघर्ष झाला म्हणून विषप्रयोग सिद्ध होत नाही. 

याच कारणामुळे जदुनाथ सरकार यांनीही सोयराबाईंच्या विषप्रयोगाच्या कथेकडे संशयाने पाहिले. त्यांच्या मते, सभासद बखरीत विषप्रयोगाचा उल्लेख नाही आणि नंतरच्या कथनात हा आरोप संभाजी राजांच्या सावत्र आईविरुद्धच्या राजकीय संघर्षाशी जोडला जाऊ शकतो. 

याचा अर्थ असा नाही की “विषप्रयोग अशक्य होता” असे इतिहासकारांच्या वतीने ठामपणे म्हणता येईल. इतिहासात एखादी घटना घडली नाही हे सिद्ध करण्यापेक्षा, तिच्या बाजूने पुरावा आहे का हे पाहणे महत्त्वाचे असते.

*आणि इथे मुख्य मुद्दा हाच आहे.*

शिवाजी महाराजांचा विषप्रयोगाने खून झाला, याचा ठोस आणि समकालीन पुरावा सध्या उपलब्ध नाही. त्याउलट महाराज आजारी असल्याचे अनेक स्वतंत्र स्रोत सांगतात.

मराठी परंपरेतील सभासद बखर तापाचा उल्लेख करते. ९१ कलमी बखरीच्या काही आवृत्त्यांमध्ये “नवज्वर” असा उल्लेख आढळतो. 

इंग्रजांच्या पत्रात १२ दिवसांचा आजार आणि bloody flux यांचा उल्लेख आहे. 

पोर्तुगीज नोंदीत anthrax असा उल्लेख आहे. 

या सर्व नोंदींमध्ये आजारपण हा समान धागा दिसतो; मात्र आजाराचे नेमके स्वरूप सांगताना स्रोतांमध्ये फरक आहे.

म्हणून आज उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सर्वात सावध आणि अचूक निष्कर्ष असा मांडता येतो:

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे निधन रायगडावर आजारपणानंतर झाले. त्यांच्या मृत्यूचे कारण म्हणून समकालीन इंग्रजी नोंदीत “bloody flux”, पोर्तुगीज नोंदीत “antraz” आणि मराठी बखरीत ज्वर/नवज्वर असे वेगवेगळे उल्लेख आढळतात. या उल्लेखांवरून आधुनिक वैद्यकीय निदान निश्चित करता येत नाही. तसेच विषप्रयोग किंवा मंत्र्यांनी केलेल्या हत्येचा ठोस समकालीन पुरावा उपलब्ध नाही.

त्यामुळे “शिवाजी महाराजांचा खून झाला होता” हे इतिहासातील सिद्ध तथ्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्याचप्रमाणे “महाराजांना नक्कीच अमुकच रोग झाला होता” असेही उपलब्ध पुराव्यांच्या मर्यादेपलीकडे जाऊन सांगता येणार नाही.

इतिहासाचा खरा अभ्यास म्हणजे आपल्या आवडीच्या निष्कर्षाला पुरावे शोधणे नव्हे; तर वेगवेगळ्या स्रोतांमध्ये काय लिहिले आहे, कोणता स्रोत कधी लिहिला, तो घटनांच्या किती जवळचा आहे आणि त्याला स्वतंत्र पुष्टी मिळते का, हे तपासणे.

शिवाजी महाराजांसारख्या ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वाबाबत तर ही जबाबदारी आणखी मोठी आहे.

महाराजांचा इतिहास जितका महान आहे, तितकाच तो पुराव्यांच्या आधारावर मांडण्याची जबाबदारीही आपली आहे.

संदर्भ :

१. Factory Records, Surat - Bombay to Surat, 28 April 1680 - “bloody flux”, 12 days illness. 

२. Jadunath Sarkar, Shivaji and His Times, “Death of Shivaji”. 

३. Portuguese Mahratta Relations - BNL, Breve resumo dos successos do Estado Portuguez na India, “Sivagi morrero de hum antraz.” 

४. Jedhe Shakawali - Shaka 1602, Chaitra Shuddha 15, Shivaji's death at Raigad. 

५. सभासद बखर - महाराजांच्या अखेरच्या आजारपण व निधनाचे वर्णन.

क्रेडिट : अजिंठा पेज

===================