पोळ्याच्या दिवशी चौसष्ट योगिनींची पूजा का केली जाते?
पिठोरी अमावस्येची विस्मृतीत गेलेली कथा
वृत्त एकसत्ता न्यूज
संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे
अकलूज दिनांक 11/9/2026 :
पोळ्याच्या दिवशी बैलांच्या गळ्यात घुंगरांच्या माळा बांधल्या जात असताना घरात पुरणपोळ्यांचा स्वयंपाक सुरू असे. अंगणात औक्षणाचे ताट तयार होई, मुलांची सजवलेल्या बैलांभोवती गर्दी जमे आणि घरातल्या स्त्रियांची लगबग वाढत जाई. पिठोरीचा कुलाचार असलेल्या घरांत मात्र या तयारीसोबत देवघरासमोर आणखी एक मांडणी होत असे. पिठाच्या लहान लहान देवी, त्यांच्या शेजारी हत्ती-घोडे, पाळणे आणि झुले ठेवले जात. संध्याकाळी घरातली आई या मांडणीसमोर दिवा लावून बसे. अंगणातल्या बैलांचे पूजन झाल्यावर तिचे हे व्रत आपल्या लेकरांच्या आरोग्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी असे.
महाराष्ट्रात श्रावण अमावस्येची ही दोन रूपे दीर्घकाळ एकमेकांच्या सोबतीने नांदली. शेतात राबणाऱ्या बैलांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी पोळा साजरा होत होता आणि संततीच्या कल्याणासाठी पिठोरीचे व्रत केले जात होते. चौसष्ट योगिनींची पूजा या पिठोरी व्रतात येते. घरात त्यांच्यासोबत सप्तमातृकांनाही आवाहन केले जाते आणि त्यांच्यापुढे एक कहाणी वाचली जाते. पिठोरीच्या पूजेतील आकृत्या, नैवेद्य आणि मुलांना वाण देण्याची पद्धत यांचा अर्थ त्या कहाणीबरोबर हळूहळू उलगडत जातो.
या व्रताच्या एका प्रचलित कथेनुसार श्रीधर नावाच्या संपन्न ब्राह्मणाला आठ मुलगे होते. त्याची पत्नी सुमित्रा घरचा मोठा संसार सांभाळत होती. त्यांच्या मोठ्या मुलाचे नाव शंकर आणि त्याच्या पत्नीचे नाव विदेहा. भरल्या घरात विदेहेला कशाची उणीव नव्हती; पण तिच्या वाट्याला आलेले एक दुःख त्या घरातील साऱ्या सुखावर पाणी फिरवत होते. तिच्या पोटी जन्माला येणारे मूल जगत नसे. बाळाच्या आगमनाची वाट पाहण्यात दिवस जात, त्याच्यासाठी मनात अनेक इच्छा साठत आणि प्रसूतीनंतर पुन्हा तिची कुशी रिकामी होई.
एकामागून एक तिची सात मुले गेली होती. आठव्यांदा ती गर्भवती राहिली तेव्हा येणाऱ्या बाळाविषयीच्या मायेसोबत मागच्या सात प्रसंगांची भीतीही तिच्या मनात असणार. मूल जन्माला आले की त्याला मांडीवर घेऊन बसावे, त्याला आपल्या हाताने वाढवावे, त्याचे बोल ऐकावेत, एवढे साधे सुख तिला हवे होते. प्रत्येक वेळी ते सुख जवळ आल्यासारखे वाटे आणि पुन्हा निसटून जाई. आता आठव्यांदा ती त्याच आशेने दिवस काढत होती.
याच काळात श्रीधरच्या वडिलांच्या श्राद्धाचा दिवस आला. घरात श्राद्धाची तयारी चालली असतानाच विदेहेला प्रसववेदना सुरू झाल्या. ती प्रसूत झाली; पण आठवे मूलही मृत जन्माला आले. तिच्यावर पुन्हा दुःख कोसळले. त्यात घरातील विधीच्या प्रसंगावरून तिला सुमित्रेचे कटू बोल ऐकावे लागले, असे कथेत सांगितले आहे. स्वतःचे बाळ गमावलेल्या स्त्रीला त्या वेळी आधाराची गरज होती. तिच्या वाट्याला मात्र दोष आणि संतापही आले. ते सहन न झाल्याने विदेहेने मृत बालक उचलले आणि घर सोडले.
कुठे जायचे, कुणाकडे आसरा मागायचा, हे तिने ठरवलेले नव्हते. चालत चालत ती वनात आली. ज्या घरात तिचे आपले म्हणावे असे इतके लोक होते, ते घर मागे पडले होते आणि पुढे अनोळखी वाट होती. भटकत असताना तिला नदीजवळ एक मठ दिसला. थोडा आसरा मिळेल म्हणून ती तिथे थांबली; पण तेथे भयावह यक्षांचा वावर असल्याचे सांगून तिला निघून जाण्यास सांगण्यात आले. विदेहेने आपली हकीकत सांगितली. हातातले बाळ गेले आहे, दुसरा आसरा नाही आणि घरी परतण्याचे धैर्यही उरलेले नाही, हे ऐकल्यावर तेथील प्रमुख स्त्रीला तिची दया आली.
तिने विदेहेला धीर दिला. त्या रात्री मठात चौसष्ट योगिनी येणार होत्या. त्यांच्या कृपेने तिचे दुःख दूर होऊ शकेल, असे तिने सांगितले. मात्र तोपर्यंत विदेहेने बेलपत्रांमध्ये लपून राहायचे आणि योगिनींनी अतिथीची विचारपूस केल्यावरच पुढे यायचे होते. त्या स्त्रीचे बोलणे ऐकून विदेहा तिथे थांबली. घरातून बाहेर पडल्यापासून प्रथमच कुणीतरी तिची हकीकत ऐकून तिला आश्वस्त केले होते.
ती श्रावण अमावस्येची रात्र होती. मध्यरात्री चौसष्ट योगिनी मठात आल्या. त्यांनी तेथील देवीचे पूजन केले. पूजा पूर्ण झाल्यावर अतिथीसाठी विचारणा झाली, “कोणी अतिथी आहे का?” ज्या प्रश्नाची विदेहा वाट पाहत होती, तो तिच्या कानावर पडताच ती लपलेल्या जागेतून बाहेर आली. “मी आहे,” म्हणत मृत बालकासह त्यांच्या समोर उभी राहिली. तिने आपल्या सात मुलांच्या मृत्यूची आणि आता आठवे मूलही गमावल्याची हकीकत सांगितली. तिच्या मागण्यात दुसरे काही उरले नव्हते. आपल्या मुलांना जीवन मिळावे आणि पुन्हा असे दुःख वाट्याला येऊ नये, एवढीच तिची याचना होती.
योगिनींना तिची करुणा आली. त्यांनी तिला प्रसाद दिला आणि तिचे आठही पुत्र जिवंत होऊन तिच्याजवळ येतील, असा वर दिला. व्रतकथा सांगते की त्यांच्या आशीर्वादाने विदेहेची आठही मुले तिच्यापाशी आली. ज्या स्त्रीने मृत बाळ हातात घेऊन घर सोडले होते, ती आता आपल्या मुलांसह परत निघाली. तिला पाहून श्रीधर, सुमित्रा, शंकर आणि घरातील इतर मंडळी आनंदित झाली. पुढे विदेहेने श्रद्धेने चौसष्ट योगिनींचे पूजन केले आणि पिठोरीचे व्रत आचरले. या कथेतून योगिनींची कृपा आणि संततीचे रक्षण यांचा संबंध व्रतपरंपरेत जपला गेला.
महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या कहाणीच्या एका आवृत्तीत सात मुलांचा उल्लेख येतो. तिथे वनात भेटलेली झोटिंगाची बायको दुःखी सुनेला पुढे असलेल्या शिवलिंगाजवळ जाण्याचा मार्ग दाखवते. रात्री नागकन्या, देवकन्या आणि साती आसरा पूजेसाठी येतात. पूजा झाल्यावर त्या अतिथीची चौकशी करतात आणि तिचे दुःख ऐकून तिला मदत करतात. पुढे चौसष्ट योगिनींचे व्रत सांगितले जाते. कथांचे हे तपशील वेगवेगळे असले, तरी दोन्हींत घरातून दुःखी अवस्थेत निघालेल्या आईला दैवी स्त्रीशक्तींचा आधार मिळतो. या कहाण्या ऐकतच पिठोरीच्या पूजेत स्त्रिया आपल्या लेकरांसाठी आशीर्वाद मागत आल्या.
त्यांच्या समोर मांडलेल्या देवतांमध्ये ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इंद्राणी आणि चामुंडा या सप्तमातृका असतात. त्यांच्यासोबत चौसष्ट योगिनींचे आवाहन केले जाते. काही पद्धतींत प्रत्येक योगिनीसाठी तांदळाची छोटी रास मांडली जाते. जगद्गुरु श्रीदेवनाथ वेदविद्यालयाच्या पूजावर्णनात अशा राशी आठ-आठच्या ओळीत मांडण्याचा उल्लेख आहे. आठ ओळी आणि प्रत्येक ओळीत आठ राशी, अशी चौसष्टांची मांडणी होते. इतर पद्धतींत तांदळावर सुपाऱ्या ठेवल्या जातात, पिठाच्या आकृत्या घडवल्या जातात किंवा चित्रांची पूजा केली जाते. घरच्या आचाराप्रमाणे माध्यम बदलते, पण आवाहन त्या मातृशक्तींचेच असते.
या मांडणीत वापरल्या जाणाऱ्या पिठामुळे ‘पिठोरी’ हे नावही घरच्या व्यवहाराशी जोडलेले वाटते. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांच्या शब्दव्युत्पत्तीच्या नोंदीत ‘पिठोरी’साठी ‘पिष्टगौरी’ अथवा ‘पीठगौरी’ अशी रूपेही नमूद केलेली आहेत. नावाविषयीची ही नोंद पिठापासून देवीची आकृती घडवण्याच्या प्रथेला साजेशी आहे. रोज स्वयंपाकासाठी हातात घेतलेले पीठ त्या दिवशी देवीच्या रूपात समोर ठेवले जाते. त्याला हळद-कुंकू वाहिले जाते, फुले अर्पण केली जातात आणि त्याच घरातल्या धान्यापासून तयार झालेला नैवेद्य देवीला दाखवला जातो.
देवींच्या शेजारी ठेवलेल्या पाळण्यामुळे या पूजेला आणखी आपलेपणा येतो. हत्ती, घोडे, झुले आणि सिंहासन यांसारखी मंगल प्रतीके घडवण्याचाही उल्लेख आढळतो. काही प्रादेशिक पूजावर्णनांत अकरा किंवा एकवीस प्रकारच्या पिठाच्या आकृत्या अथवा पक्वान्नांची नोंद आहे. विदेहेची कथा ऐकलेल्या स्त्रीने पिठाचा छोटासा पाळणा घडवला असेल, तेव्हा त्या कृतीत तिच्या मनातली संततीसुखाची इच्छा उतरली असेल. बोटांच्या चिमटीने आकार दिलेल्या त्या वस्तूंमध्ये तिच्या दृष्टीने घरात नांदावेसे वाटणारे सुख होते.
पिठोरीच्या मांडणीचा विस्तार घराच्या भिंतीपर्यंत नेणारे एक वेगळे वर्णन ‘श्रावणमासमाहात्म्या’च्या पंचविसाव्या अध्यायाच्या उपलब्ध हिंदी पाठात आढळते. या विधानात मध्यभागी शिवपार्वती किंवा शिवलिंगाचे चित्र काढायचे आणि सभोवताली संसारातील अनेक गोष्टी रंगवायच्या आहेत. त्यात घर, स्वयंपाकघर, मुले, वृद्ध माणसे, गाई-म्हशी, घोडे, झुले, भांडी आणि धान्य यांचा समावेश आहे. चूल, सूप, उखळ-मुसळ, दळण्याची साधने, दिवे, लेखणी आणि पुस्तकेही चित्रित करायची आहेत. या शिवपार्वतीकेंद्रित पूजावर्णनात रोजच्या जीवनासाठी आवश्यक असलेल्या गोष्टींनाच धार्मिक मांडणीत स्थान मिळालेले दिसते.
भिंतीवर रंगवलेल्या या संसारात लेकरांच्या जगण्याला लागणारे सारे काही सामावते. घरात अन्न असावे, जनावरांचे पालन व्हावे, मुलांना वाढण्यासाठी सुरक्षित जागा असावी आणि कुटुंब सुखाने नांदावे, असा अर्थ या चित्रमांडणीतून घेता येतो. त्यामुळे पिठोरीपुढे ठेवलेले हत्ती-घोडे किंवा झुले पाहताना त्यांना केवळ छोट्या सजावटीच्या वस्तू समजून पुढे जाता येत नाही. या व्रताच्या वेगवेगळ्या रूपांत घर आणि कुटुंब यांच्या सुखाची इच्छा किती तपशिलाने व्यक्त झाली आहे, हे लक्षात येते.
चित्रांच्या माध्यमातून ही परंपरा जपली गेल्याचा आणखी एक सुंदर पुरावा म्हणजे ‘पिठोरीपट’. मराठी विश्वकोशातील मराठाकालीन चित्रकलेच्या वर्णनात पुण्याच्या भारत इतिहास संशोधक मंडळाच्या संग्रहातील एका पिठोरीपटाची नोंद आहे. त्यावर कृष्णलीलेचे प्रसंग रंगवलेले आहेत. पिठोरीच्या कथेतल्या संततीविषयक दुःखाचे कृष्णजन्मकथेशी साम्य जाणवून चित्रकाराने हे प्रसंग निवडल्याचे विश्वकोशात म्हटले आहे. त्यातील माणसांची वेशभूषा, अलंकार आणि चित्रणाची शैली मराठी वळणाची आहे. त्यामुळे घरात सांगितली जाणारी व्रतकथा, कृष्णकथेची स्मृती आणि महाराष्ट्राची चित्रपरंपरा एका पटात एकत्र आलेली दिसते.
अशा पटासमोर, छापील चित्रासमोर किंवा पिठाच्या आकृत्यांपुढे दिवा लावून पिठोरीची पूजा केली जाई. दिवसभर व्रत केलेली स्त्री प्रदोषकाळात देवतांना उपचार अर्पण करी, कहाणी ऐके आणि नैवेद्य दाखवी. खीर-पुरी, पुरणपोळी, साटोरी किंवा घरच्या कुलाचारातील इतर पदार्थ नैवेद्यात असत. बेदाणे घातलेल्या तांदळाच्या खिरीचाही विशेष उल्लेख आढळतो. देवीला अन्न अर्पण केल्यावर त्याचा प्रसाद घरातील मुलांना द्यायचा असे; आणि इथेच पिठोरीची कहाणी पूजेतील एका कृतीशी पुन्हा जोडली जाते.
आई मुलांना आपल्या मागे उभे करते. काही घरांत खिरीची वाटी पुरीने झाकून ती डोक्यावर धरली जाते; काही ठिकाणी पुरणपोळी किंवा दुसरे पक्वान्न खांद्यावरून मागे नेले जाते. मुलांकडे पाठ करून आई विचारते, “अतीत कोण?” मागे उभे असलेले मूल “मी आहे” म्हणते, स्वतःचे नाव सांगते आणि तिच्या हातातले पक्वान्न घेते. काही घरांत “अतिथी कोण?” किंवा “माझ्यामागे कोण आहे?” असा प्रश्न विचारला जातो. अशा रीतीने आईच्या मागून पिठोरीचे वाण स्वीकारले जाते.
या प्रश्नातला ‘अतीत’ शब्द आज अनेकांना अपरिचित वाटतो. जुन्या मराठी शब्दकोशात मात्र त्याचा ‘पाहुणा, अतिथी’ असा अर्थ स्पष्ट दिलेला आहे. त्यामुळे “अतीत कोण?” या विचारण्याचा भाषिक संदर्भ समजतो. व्रतकथेत पूजा झाल्यावर योगिनी अतिथीची चौकशी करतात आणि विदेहा “मी आहे” म्हणत पुढे येते. घरच्या पूजेत आई विचारते आणि मूल त्याच शब्दांनी उत्तर देत प्रसाद स्वीकारते. कथेतल्या अतिथीविचारणेचे प्रतिबिंब या प्रथेत दिसते. शब्दाचा जुना अर्थ लक्षात घेतला की आईच्या प्रश्नामागची कथा अधिक स्पष्ट होते.
मुलांना त्या क्षणी एवढा विचार करण्याचे कारण नसते. आईच्या हातातला गोड घास मिळणार असतो. भावंडांच्या सोबतीने तिच्या मागे उभे राहणे, आपले नाव सांगणे आणि प्रसाद घेणे हा त्यांच्यासाठी सणाचा आनंद असतो. आई मात्र नुकतीच त्यांच्या आयुष्यासाठी प्रार्थना करून उठलेली असते. विदेहेचे दुःख ऐकल्यानंतर आपल्या घरात खेळणाऱ्या मुलांचे सुख तिला अधिक मोलाचे वाटले असेल. तिच्या मागून आलेल्या परिचित आवाजात तिने दिवसभर मागितलेल्या आशीर्वादाची जाणीव अनुभवली असेल.
याच मातृभावामुळे पिठोरीला काही ठिकाणी ‘मातृदिन’ असेही म्हटले जाते. मुलांच्या कल्याणासाठी आईने केलेले व्रत, त्यांना दिलेले वाण आणि त्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी केलेली प्रार्थना यांतून या नावाला अर्थ मिळतो. कथेत पुत्रांचा उल्लेख असला, तरी आज ही परंपरा जपताना मुलगा आणि मुलगी दोघांच्याही सुखाची कामना त्यात सहज सामावते. आपल्या लेकराला आरोग्य लाभावे, त्याच्या आयुष्यात समाधान असावे आणि त्याने सुखाने वाढावे, ही आईची इच्छा प्रत्येक पिढीला समजणारी आहे.
घरात वाण दिले जात असताना अंगणात पोळ्याचे बैल परतलेले असत. त्यांच्या पायांवर पाणी घातले जाई, औक्षण होई आणि पुरणपोळीचा घास भरवला जाई. वर्षभर शेतात राबलेल्या जीवाला त्या दिवशी घरचा मान मिळत असे. त्या बैलांच्या श्रमातून आलेले धान्य घरात साठत होते; त्याच धान्याचे पीठ देवीच्या रूपात मांडले जात होते आणि त्याच अन्नाचा प्रसाद लेकरांच्या हातात पडत होता. पोळा आणि पिठोरी यांच्या सोबतीकडे पाहताना शेती, पशुधन, अन्न आणि कुटुंब यांचे परस्परांवर अवलंबून असलेले जगणेही जाणवते.
आज पोळ्याच्या मिरवणुका दिसतात, पिठोरीची मांडणी काही घरांत अजून जपली जाते आणि काही घरांत तिची आठवण आई-आजीच्या गोष्टींत उरली आहे. एखाद्याला पिठाच्या देवी आठवतात, कुणाला जुना पूजापट आठवतो, तर कुणाला आईच्या मागे उभे राहून घेतलेली खीर-पुरी आठवते. या आठवणींबरोबर विदेहेची कहाणी, चित्रात रंगवलेला घरसंसार आणि ‘अतीत’ या शब्दाचा अर्थ सांगितला, तर पिठोरी पुढच्या पिढीला अधिक जवळची वाटेल. मग आईने खांद्यावरून मागे केलेला प्रसादाचा हात स्वीकारताना लेकराच्या तोंडून आलेले “मी आहे” हे उत्तर ऐकून घरातल्या मोठ्या माणसांनाही त्यांच्या आईची आठवण येईल.
(खाली दिलेली इमेज त्यामध्ये चुकून पिठोरी ऐवजी पिठीरी झाले आहे)
राजीव बोन्डे
श्री चित्कला विमर्शन पीठम् Shri Chitkala Vimarshna peetham
*━═━═━═━═━═━═━═
0 टिप्पण्या