भारतात उपलब्ध बँकांचे विविध प्रकार,वैशिष्ट्ये, फायदे व तोटे याबाबत माहिती

 

भारतात उपलब्ध बँकांचे विविध प्रकार,वैशिष्ट्ये, फायदे व तोटे याबाबत माहिती

अकलूज वैभव न्यूज नेटवर्क/वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संग्राहक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे य

मुंबई दिनांक 19/10/ 2024 : बँकिंग ही आर्थिक व्यवस्थेचे एक महत्त्वाचे अंग आहे आणि बँका आर्थिक विकासाला चालना देण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. भारतातील विविध बँकांच्या प्रकारांमुळे ग्राहकांना त्यांच्या गरजांनुसार बँकिंग सेवा निवडता येतात. या लेखात, भारतातील बँकांचे विविध प्रकार, त्यांची वैशिष्ट्ये, तसेच ग्राहकांना होणारे फायदे आणि तोटे यांची सविस्तर माहिती देण्याचा प्रयत्न केला आहे.

 *भारतातील बँकांचे विविध प्रकार: 

१. **राष्ट्रीयीकृत बँका (Public Sector Banks - PSB's) 

    - भारत सरकारचा मालकी हिस्सा अधिक असतो आणि सरकारी नियंत्रणाखालील बँका आहेत. उदाहरणार्थ बँक ऑफ इंडिया, स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI),बँक ऑफ बडोदा, पंजाब नॅशनल बँक आदी.  

    - **फायदे: 

      - विश्वासार्हता आणि सुरक्षितता अधिक आहे कारण सरकारचा मालकी हक्क जास्त आहे.  

      - ग्रामीण भागात शाखांचे जाळे अधिक असल्याने सर्वसामान्यांना सहज उपलब्धता आहे.  

    - **तोटे:  

      - ग्राहक संख्या अधिक असल्याने काही वेळा सेवा देण्यात विलंब होऊ शकतो.  

      - डिजिटलीकरण आणि नव्या तंत्रज्ञानाचा अवलंब/वापर तुलनेने कमी असू शकतो.  

२. **खाजगी बँका (Private Sector Banks) 

    - खाजगी गुंतवणूकदार मालकी असलेल्या बँका उदाहरणार्थ एचडीएफसी बँक, कोटक महिंद्रा बँक, आय सी आय सी आय बँक आदी.  

    - **फायदे: 

      -डिजीटल तंत्रज्ञानावर आधारित आधुनिक सेवा जलद आणि सुलभपणे मिळतात.  

      - ग्राहक सेवा उत्कृष्ट असते, व अधिक लक्ष दिले जाते.  

    - **तोटे: 

      - सेवा शुल्क अधिक असू शकते.  

      - ग्रामीण आणि दुर्गम भागात शाखा कमी असल्याने तेथे सेवा उपलब्ध नसतात.  

३. **विदेशी बँका (Foreign Banks)  

    - भारतात कार्यरत असलेल्या परदेशी बँका जसे की, सिटी बँक, स्टँडर्ड चार्टर्ड बँक इत्यादी.  

    - **फायदे:  

      - आंतरराष्ट्रीय बँकिंग सेवा, फॉरेक्स सेवा आणि मल्टीकरंसी अकाउंट यासारख्या सेवा सु्लभ उपलब्ध.  

      - डिजिटल तंत्रज्ञानावर आधारित अद्ययावत सुविधा.  

    - **तोटे: 

      - खाते उघडण्यासाठी कडक अटी आणि नियम लागू असू शकतात.  

      - ग्रामीण भागात शाखा उपलब्ध नसतात.  

४. **सहकारी बँका (Co-operative Banks)  

    - शेतकरी, व्यापारी, उद्योगपती आणि सर्वसामान्य नागरिकांसाठी सहकार तत्त्वावर चालवल्या जातात.  

    - **फायदे: 

      - ग्रामीण भागात आणि लहान शहरांत सहज उपलब्धता.  

      - लहान उद्योगांसाठी कर्जे उपलब्ध असतात.  

    - **तोटे: 

      - व्यवस्थापनामध्ये पारदर्शकतेचा अभाव असू शकतो.  

      - डिजिटल तंत्रज्ञानाचा अभाव आणि विलंबित सेवा.  

५. **लघु वित्त बँका (Small Finance Banks)  

    - सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योगांना (MSME) तसेच लहान व्यापाऱ्यांना वित्तीय सेवा पुरवणाऱ्या बँका.  

    - **फायदे:  

      - सूक्ष्म कर्ज, बचत खाती आणि लहान व्यवसायांना सहाय्य मिळवून देतात.  

      - ग्रामीण आणि शहरी भागात विस्तारलेले जाळे.  

    - **तोटे:  

      - सेवा शुल्क तुलनेने जास्त असू शकते.  

      - कमी मोठ्या प्रमाणावर सेवा उपलब्ध असतात.  

६. **पेमेंट बँका (Payments Banks)  

    - छोट्या रक्कमांच्या जमा आणि ट्रान्सफर सेवा देण्यासाठी मान्यता दिलेल्या बँका.  

    - **फायदे:  

      - डिजिटल ट्रान्झॅक्शन, मोबाइल बँकिंग आणि ऑनलाईन पेमेंट्ससाठी उत्तम पर्याय.  

      - कमी रक्कमांवर आधारित सेवा.  

    - **तोटे:  

      - कर्ज किंवा क्रेडिट कार्ड सेवा उपलब्ध नसतात.  

      - ठेवींवर व्याजदर कमी असतो.  

पोस्टल बँक (India Post Payments Bank - IPPB)

भारतातील पोस्टल बँक म्हणजेच *इंडिया पोस्ट पेमेंट्स बँक (IPPB) ही भारत सरकारच्या मालकीची बँक आहे, जी भारतीय डाक विभागाद्वारे कार्यरत आहे. याची स्थापना २०१८ मध्ये, बँकिंग सेवा ग्रामीण आणि दूरदराजच्या भागात सहज उपलब्ध करून देण्यासाठी झाली. IPPB हे "पेमेंट्स बँक" या प्रकारात मोडते आणि ती प्रामुख्याने डिजिटल व्यवहार, मोबाइल बँकिंग, आणि कमी रकमेचे वित्तीय व्यवहार यासाठी सेवा पुरवते.

 *पोस्टल बँकची वैशिष्ट्ये 

१. **डाक विभागाच्या विस्तृत जाळ्याचा वापर:  

   IPPB चे १.५ लाखहून अधिक डाक कार्यालये आणि सुमारे ३ लाख डाक सेवक (पोस्टमॅन) यांच्यामार्फत सेवा पुरवल्या जातात, ज्यामुळे ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील नागरिकांना बँकिंग सेवा सहज उपलब्ध होतात.

२. **डिजिटल बँकिंग सुविधा:  

   IPPB डिजिटल बँकिंग सेवा जसे की मोबाइल बँकिंग, SMS बँकिंग, आणि QR कोड-आधारित व्यवहार प्रदान करते. हे खातेधारकांना त्यांच्या मोबाईलद्वारे किंवा आधार संलग्नित सेवांद्वारे बँकिंग सेवा घेण्यास सुलभ करते.

३. **शून्य शिल्लक खाते (Zero Balance Account):  

   IPPB मध्ये खाते उघडण्यासाठी किमान शिल्लक ठेवण्याची गरज नाही. हे खातेदारांना शून्य शिल्लक खाते ठेवण्याची मुभा देते.

४. **कर्ज सेवा उपलब्ध नाहीत: 

   IPPB ही केवळ पेमेंट्स बँक असल्यामुळे कर्ज, क्रेडिट कार्ड्स, किंवा गुंतवणूक सेवा उपलब्ध नाहीत. मात्र, ती बचत खाते, चालू खाते, आणि डिजिटल पेमेंट सेवा देते.

 *पोस्टल बँकेचे फायदे 

- **ग्रामीण आणि दुर्गम भागांतील प्रवेश: डाक विभागाच्या विस्तृत जाळ्यामुळे, IPPB ग्रामीण भागातील नागरिकांना बँकिंग सेवा पुरवण्यात यशस्वी ठरते.

- **डिजिटल व्यवहाराची सुविधा: QR कोड-आधारित व्यवहार आणि मोबाइल बँकिंगमुळे ग्राहकांना सुलभ व्यवहाराची सुविधा मिळते.

- **कमी शुल्क: IPPB मध्ये खाते उघडण्यासाठी कोणतेही शुल्क नाही, तसेच काही सेवा विनामूल्य आहेत.

 *पोस्टल बँकेचे तोटे:

- **कर्ज आणि क्रेडिट सेवा उपलब्ध नाहीत: IPPB मध्ये कर्ज घेण्याची सुविधा नाही, ज्यामुळे मोठ्या वित्तीय गरजांसाठी इतर बँकांचा विचार करावा लागतो.

- **निवडक सेवा: फक्त मूलभूत बँकिंग सेवा, जसे की जमा आणि ट्रान्सफर व्यवहारच उपलब्ध आहेत. 

 निष्कर्ष:

भारतामध्ये विविध प्रकारच्या बँकांची उपलब्धता असल्यामुळे ग्राहकांना त्यांच्या आर्थिक गरजांनुसार योग्य बँक निवडण्याचा पर्याय मिळतो. राष्ट्रीयीकृत बँका सुरक्षिततेसाठी ओळखल्या जातात, तर खाजगी आणि विदेशी बँका तंत्रज्ञानावर आधारित अत्याधुनिक सेवा देतात. सहकारी बँका आणि लघु वित्त बँका ग्रामीण भागातील नागरिकांसाठी महत्त्वपूर्ण आहेत, तर पेमेंट बँका डिजिटल व्यवहारांसाठी सोयीस्कर आहेत. 

प्रत्येक प्रकारच्या बँकेचे स्वतःचे फायदे आणि तोटे आहेत, त्यामुळे ग्राहकांनी बँक निवडताना त्यांच्या सेवा, शुल्क, शाखांचे जाळे, आणि तंत्रज्ञानाच्या उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक आहे. योग्य बँकेची निवड केल्यास आर्थिक गरजा पूर्ण करताना सुलभता आणि समाधान मिळू शकते.

लेखक:  नंदन पंढरीनाथ दाते.

Professional Financial Advisor, 

Financial Risk Advisor, 

Digital Transformation Consultant BFSI.