"बौद्ध धर्मातील प्रमुख तीर्थस्थळे, बुद्धत्वाच्या प्रवासाची साक्ष देणारी पवित्र भूमी

 "बौद्ध धर्मातील प्रमुख तीर्थस्थळे, बुद्धत्वाच्या प्रवासाची साक्ष देणारी पवित्र भूमी

वृत्त एकसत्ता न्यूज 

संकलक : आकाश भाग्यवंत नायकुडे, मुंबई.

दिनांक : 02/01/2026

*बौद्ध धर्म हा केवळ एक धर्म नसून मानवतेला अहिंसा, करुणा, प्रज्ञा आणि सम्यक जीवनाचा मार्ग दाखवणारे तत्वज्ञान आहे. तथागत गौतम बुद्ध यांच्या जीवनाशी, त्यांच्या ज्ञानप्राप्तीशी व महापरिनिर्वाणाशी संबंधित अनेक स्थळे आजही श्रद्धेचे, साधनेचे आणि आत्मचिंतनाचे केंद्र म्हणून ओळखली जातात. या पवित्र स्थळांना बौद्ध तीर्थस्थळे असे म्हटले जाते*

*१. लुंबिनी (नेपाळ) – बुद्धांचा जन्मस्थळ*

*लुंबिनी हे गौतम बुद्धांच्या जन्माचे पवित्र स्थान आहे. येथेच इ.स.पू. ५६३ मध्ये शाक्य कुळात सिद्धार्थ गौतम यांचा जन्म झाला*

*वैशिष्ट्ये :*

*माया देवी मंदिर*

*अशोक स्तंभ (सम्राट अशोकाने उभारलेला)*

*शांत ध्यानवाटिका व विहारे*

*लुंबिनी हे जागतिक शांततेचे प्रतीक मानले जाते*

*२. बोधगया (बिहार, भारत) – बुद्धत्वाची प्राप्ती*

*बोधगया हे बौद्ध धर्मातील सर्वात पवित्र तीर्थस्थळ मानले जाते. येथेच पीपळ वृक्षाखाली (आजचा बोधीवृक्ष) सिद्धार्थ गौतम यांनी कठोर तपश्चर्येनंतर बुद्धत्व प्राप्त केले*

*वैशिष्ट्ये :*

*महाबोधी महाविहार (युनेस्को जागतिक वारसा)*

*बोधीवृक्ष*

*विविध देशांचे बौद्ध विहार*

*३. सारनाथ (उत्तर प्रदेश) – पहिला धर्मोपदेश*

*बुद्धत्व प्राप्तीनंतर गौतम बुद्धांनी येथेच पंचवर्गीय भिक्षूंना पहिला धर्मोपदेश दिला. याला धर्मचक्र प्रवर्तन असे म्हणतात*

*वैशिष्ट्ये :*

*धम्मेख स्तूप*

*अशोक स्तंभाचा सिंहचिन्ह (भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह)*

*बौद्ध संग्रहालय*

*४. कुशीनगर (उत्तर प्रदेश) – महापरिनिर्वाण स्थळ*

*कुशीनगर हे गौतम बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणाचे स्थळ आहे. येथे त्यांनी देहत्याग केला*

*वैशिष्ट्ये :*

*महापरिनिर्वाण मंदिर*

*रामभार स्तूप (दाहसंस्कार स्थळ) शांत ध्यानस्थळे*

*५. श्रावस्ती (उत्तर प्रदेश) – चमत्कार व वर्षावास*

*श्रावस्ती येथे बुद्धांनी सर्वाधिक काळ वास्तव्य केले आणि अनेक वर्षावास येथे केले*

*वैशिष्ट्ये :*

*जेतवन विहार*

*आनंदबोधी वृक्ष*

*विविध स्तूप व अवशेष*

*६. राजगृह (बिहार) – संघटन व उपदेश*

*राजगृह हे मौर्यपूर्व काळातील महत्त्वाचे नगर होते. येथेच पहिली बौद्ध संगीती झाली*

*वैशिष्ट्ये :*

*गृद्धकूट पर्वत*

*वेणुवन विहार*

*सप्तपर्णी गुहा*

*७. वैशाली (बिहार) – संघशासनाची सुरुवात*

*वैशाली येथेच पहिल्यांदा स्त्रीसंघाची स्थापना झाली. बुद्धांनी येथे अंतिम वर्षावास केला*

*वैशिष्ट्ये :*

*अशोक स्तंभ*

*अवशेष स्तूप*

*प्राचीन गणराज्याचे अवशेष*

*८. नालंदा (बिहार) – प्राचीन बौद्ध विद्यापीठ आहे*

*नालंदा हे जगातील पहिले निवासी विद्यापीठ मानले जाते*

*वैशिष्ट्ये :*

*विशाल विहार व स्तूप*

*बौद्ध शिक्षण परंपरेचे केंद्र*

*आशिया खंडातील विद्वानांची संगमभूमी*

*९. सांची (मध्य प्रदेश) – स्तूपकलेचा उत्कर्ष*

*सांची येथील महान स्तूप सम्राट अशोकाने बांधला*

*वैशिष्ट्ये :*

*महान स्तूप*

*तोरणे (शिल्पकलेचे उत्कृष्ट नमुने) युनेस्को वारसा स्थळं*

१०. अजिंठा – एलोरा (महाराष्ट्र) बौद्ध कलेचा वारसा

अजिंठा लेण्या बौद्ध भिक्षूंच्या ध्यान व शिक्षणासाठी खोदल्या गेल्या

वैशिष्ट्ये :

भित्तीचित्रे व शिल्पकला

जातक कथा

युनेस्को जागतिक वारसा

निष्कर्ष

बौद्ध धर्मातील तीर्थस्थळे ही केवळ ऐतिहासिक स्मारके नसून ती मानवी मूल्यांची जिवंत प्रतीके आहेत. करुणा, मैत्री, समता आणि अहिंसेचा संदेश देणारी ही स्थळे आजही मानवतेला दिशा देत आहेत. या पवित्र भूमींची यात्रा म्हणजे बाह्य प्रवासाबरोबरच अंतर्मनाचा शोध आहे

9326 3653 96